مقالات کمينه
13

اسنادي از تكاپوي آيت الله بروجردي براي آموزش تعليمات ديني در مدارس  

اسنادي از تكاپوي آيت الله بروجردي براي آموزش تعليمات ديني در مدارس

بسم الله الرحمن الرحیم 

اسنادی از تکاپوهای آیت الله بروجردی برای آموزش تعلیمات دینی در مدارس 

رحیم روحبخش

کارشناس پژوهشگاه مطالعات آموزش و پرورش

چکیده

آیت الله العظمی محمد حسین طباطبایی بروجردی (1340 – 1254 خ.) مرجع تقلید عام شیعیان در سال های 1324 تا 1340 خ. از زمره مراجع تقلیدی بود که برای تبلیغ احکام دین در میان اقشار مختلف جامعه دغدغه فراوانی داشت. بعد از سقوط رضا شاه، در سال های آغازین سلطنت محمد رضا شاه، فرصت مغتنمی برای نیروهای مذهبی پدید آمد تا در عرصه های مختلف اجتماعی، سیاسی و فرهنگی به فعالیت بپردازند. آیت الله بروجردی که در همین سال ها در حوزه علمیه قم مستقر شد، از این شرایط بهره برداری کرد و با تعامل نزدیکی که با دولت داشت، تکاپوهای چندی در این عرصه ها و از جمله تعلیم شرعیات در مدارس به عمل آورد. ایشان پیش از آن نیز، از مطالبات آیت الله العظمی حاج آقا حسین قمی در خصوص لزوم توجه دولت به فرهنگ و تعلیم شرعیات در مدارس دولتی، حمایت کرده بود. این مطالبه که بعدها نیز در نامه ها و اعلامیه های برخی علما از جمله آیات: شیخ غلامحسین تبریزی، رضا کلباسی و ... مطرح شد، حاکی از دغدغه نیروهای مذهبی بود. به خصوص اینکه از مدتها پیش جریان ها و گروه های فکری رقیب همچون حزب توده و بهائیان در صدد نفوذ در وزارت فرهنگ بودند. گویا در راستای همین رویکرد بود که آیت الله بروجردی در یکی دو ماه بعد از کودتای 28 مرداد 1332 فرصت را غنیمت شمرده و طی مطالباتی پنج گانه، لزوم توجه دولت به آموزش شرعیات در مدارس را مطرح کرد، که نیاز هیئت حاکمه به مشروعیت سیاسی، پاسخ فوری به آن را الزامی ساخت.

مقدمه

مرجعیت تشیع در طول تاریخ اسلام در تبلیغ شریعت و ترویج احکام دینی در میان اقشار و طبقات مختلف اجتماعی نقش چشم گیری داشته است. این فعالیت ها در تاریخ معاصر ایران در پی ظهور اندیشه های جدید در جهان اسلام ابعاد گسترده ای یافت.

جامعه سنتی ایران طی یکی دو سده اخیر با ورود مناسبات مدرن دچار چالش جدی شد. بخشی از نخبگان فکری از مدرنیسم استقبال کردند؛ گروهی به نفی آن پرداختند؛ اندکی نیز ضمن پذیرش دانش و کارشناسی نسبت به اهداف سلطه طلبی غرب هشدار دادند. تأسیس مدارس نوین یکی از جلوه های مدرنیسم در این بود، اما ایجاد اولین مدارس به دست مسیونرهای مذهبی در ارومیه و یکی دو شهر دیگر در دوره محمد شاه قاجار (1264 – 1250 هـ ق.) بدگمانی سنت گرایان را برانگیخت. بعدها هم وقتی امیرکبیر در سال 1267 هـ ق. دستور تأسیس دارالفنون را صادر کرد چند سالی نگذشت که شائبه نفوذ آموزه های فراموشخانه، آن مدرسه دولتی را در معرض خطر تعطیلی قرار داد. نمونه ملموس از این نوع چالش ها، مدارس رشدیه بود که مواجهه سنت گرایان متعصب با آنها در تبریز، مشهد و چند شهر دیگر داستان درازدامنی دارد.

اما چنین به نظر می رسد در پی انقلاب مشروطه (1326 – 1324 هـ.ق) و تحولاتی که در اوضاع اجتماعی و سیاسی جامعه ایران رخ داد، توجه به علوم جدید و لزوم گسترش مدارس نوین، وجهه همت برخی از مشروطه خواهان قرار گرفت؛ به طوری که آیت الله بهبهانی یکی از رهبران روحانی مشروطه، خود مدرسه ای به نام اسلامیه تأسیس کرد. طی همین فرایند در سال های پایانی سلطنت قاجاریه در بسیاری از نقاط کشور مدارس جدید ساخته شد. این رویکرد در دوره سلطنت رضا شاه نظم و نسق یافت و دولت تأسیس و اداره مدارس را به عهده گرفت. اما تدریس شرعیات در آن مدارس چندان مورد توجه قرار نگرفت.

بعد از سقوط رضا شاه و ظهور فضای باز سیاسی در کشور، به خصوص در حد فاصل سالهای (1332 -1320خ.)، نیروهای مذهبی همچون سایر گروه های مرجع بیش از پیش به عرصه اجتماع و فرهنگ وارد شدند و با ایجاد تشکل ها و هیئت های مذهبی، جریان های فرهنگی و آموزشی کشور را مورد توجه قرار دادند. آنان که اینک بر لزوم ایجاد و توسعه مدارس به عنوان یک واقعیت آشكار واقف شده بودند در صدد برآمدند با راهكارهايي اين نهاد را نيز تحت قلمرو تبليغات و تعليمات دینی درآوردند. بنابراین برخی از دینداران، خود به تأسیس مدارس جدید پرداختند تا در کنار کتاب های رسمی، آموزه های دینی را نیز به دانش آموزان آموزش دهند. مدارس جامعه تعلیمات اسلامی (بیش از صد مدرسه در سراسر کشور) و بعدها مدارس علوي و رفاه از این زمره اند. اما گروه دیگر، به دلیل گسترش کمّی و کیفی مدارس دولتی در صدد برآمدند توجه اولیای امور فرهنگ را به لزوم آموزش مبانی دینی در قالب کتاب های درسی جلب کنند. این نوشتار در صدد تبیین این رویکرد نیروهای مذهبی به خصوص آیت الله العظمی سید حسین بروجردی طباطبایی در این عرصه است.

آیت الله بروجردی(1340 – 1254 خ.) – مرجع تقلید شیعیان طی سالهای 1332 – 1320 که یک مقطع سرنوشت ساز از منظر تحولات سیاسی در کشور بود – نسبت به الزام اولیای امور به ترویج و تبلیغ احکام شریعت در مدارس توجه ویژه ای کرد. در فضای سیاسی بعد از سقوط رضا شاه، برخی احزاب نظیر حزب توده و حتی اقلیت های به اصطلاح دینی نظیر بهائیت، با نفوذ در مراکز آموزشی سعی داشتند به تبلغ اندیشه های خود در میان دانش آموزان بپردازند که آیت الله در تقابل با این جریانات طی مکاتبات و توصیه هایی متولیان فرهنگی را متوجه این خطرات کرد. بر این اساس فرضیه این مقاله عبارت است از: «هیئت حاکمه کشور بعد از سقوط رضا شاه به منظور کسب مشروعیت از يك سو – به خصوص بعد از کودتای 28 مرداد 1332 – و مقابله با نفوذ کمونیسم و بهائیت از سوی دیگر با پاسخ به مطالبات آیت الله بروجردی، مرجع تقلید شیعیان، به اجرای احکام شریعت در مدارس اهتمام ورزید».

آیت الله بروجردی در عرصه مرجعیت و ریاست حوزه علمیه قم

سید حسین در ماه صفر 1292 هـ ق. در بروجرد به دنیا آمد. وی به خاندان معروف طباطبایی تعلق داشت که نسب آنها به امام حسن (ع) می رسد. حسین از هفت سالگی به تحصیل علوم دینی پرداخت. او بعد از کسب مقدمات علوم دینی در بروجرد عازم اصفهان شد. حوزه علمیه آن شهر در آن دوران جایگاه نخست علمی را در کشور داشت. سید حسین از محضر علمای برجسته آن حوزه همچون سید محمد باقر درچه ای، ابوالمعالی کلباسی، ملامحمد کاشی و جهانگیر خان قشقایی بهره جست. سپس بعد از نه سال اقامت در اصفهان عازم حوزه بنام جهان تشیع یعنی نجف اشرف شد. او در این شهر مورد توجه ویژه آخوند خراسانی، مرجع وقت شیعیان و ریاست حوزه نجف، قرار گرفت. ضمن بهره گرفتن از محضر اساتید برجسته چون شیخ الشریعه اصفهانی و سید محمد کاظم یزدی، هم زمان به تدریس مشغول شد. او بعد از هشت سال تحصیل در نجف، به بروجرد مراجعت کرد که البته اجازه نامه اجتهادی آخوند خراسانی را به همره داشت.[1] در این اجازه نامه، آخوند برای شاگردش القابی به کار برده بود که بر اعلمیت ایشان صحه می گذاشت.[2]

آیت الله بروجردی بعد از بازگشت به زادگاه خویش اداره حوزه و امورات دینی اهالی را به عهده گرفت و مدت سی و سه سال به تربیت شاگردان در این شهر همت گماشت. در طول همین سال های مسافرت های متعددی نیز به مشهد، قم و مکه برای ادای فریضه حج انجام داد. در سفر اخیر بعد از دیدار با استادان خود چون اصفهانی و نایینی عازم ایران شد که در مرز قصر شیرین از سوی یگان مرزی دستگیر و به تهران منتقل شد. اما پس از مدت کوتاهی، به توصیه شخص رضاشاه، آزاد شد و بعد از چند ماه اقامت در مشهد دوباره در سال 1307خ. عازم بروجرد شد.

از همین سال ها به تدریج مرجعیت وی بر سر زبان ها افتاد. صرف نظر از شرایط احراز مرجعیت، رحلت دو تن از مراجع تقلید غرب کشور به نام آیت الله شیخ محمدرضا دزفولی در سال 1312خ. و شیخ حسین نجفی بروجردی در سال 1313خ. باعث شد که مرجعیت دینی آن منطقه به عهده ایشان قرار گیرد. البته مرجعیت تامه شیعیان در این دوران در اختیار آیت الله سید ابوالحسن اصفهانی رئیس حوزه علمیه نجف قرار داشت.

در این سال ها به تدریج شهرت و آوازه آیت الله بروجردی گسترش یافت، به گونه ای که برخی از بزرگان حوزه علمیه قم برای دیدار و بهره علمی گرفتن از ایشان به بروجرد عزیمت می کردند. تا این که در سال 1315خ. با رحلت آیت الله شیخ عبدالکریم حائری – مؤسس حوزه علمیه قم – جمعی از بزرگان حوزه جلسه ای تشکیل دادند و در صدد برآمدند ایشان را برای اقامت در قم و تصدی ریاست حوزه قم، که بنابر موقعیت زمانی یعنی اوج اقتدار و سلطه رضا شاه بر نهادهای مذهبی، مورد اجابت آیت الله قرار نگرفت.[3]

از خاطرات پراکنده چنین برمی آید که این دعوت طی یک دهه چندین بار تکرار شده، ولی هر بار بنابر ملاحظات سیاسی و به خصوص ارادت شدید اهالی و عشایر لر منطقه به ایشان بی نتیجه مانده است. دکتر مهدی حائری یزدی فرزند مؤسس حوزه قم در خاطراتش، به یکی از مأموریت هایش از جانب علمای قم برای دعوت آیت الله بروجردی اشاره کرده که اجابت نشده است.[4]

به هر حال اداره حوزه قم بعد از رحلت شیخ عبدالکریم به عهده سه تن از عالمان برجسته، و معروف به مراجع ثلاث، آیات صدرالدین صدر، محمد تقی خوانساری، و سید محمد حجت قرار گرفت. پر واضح است که صرف نظر از فشارهای حکومتی اواخر دوره رضاشاه، پراکندگی اداره امور حوزه در این دوره، بر جایگاه مرجعیت و حوزه قم تأثیر گذاشت. بنابراین تکاپوهای علمای دلسوزی چون آیت الله خمینی، مدرس وقت حوزه، برای حل این معضل هرگز متوقف نشد. تا این که آیت الله بروجردی دچار بیماری سختی شد که امکان معالجه آن فقط در تهران میسر بود. علمای مذکور از این فرصت بهره جسته و برای اقامت آیت الله در قم به فعالیت پرداختند. آنان به ملاقات آیت الله در بیماستان فیروزآبادی شتافتند[5] بنابر قولی از سید احمد خمینی، امام در چنین ایامی، گاه تا پنجاه نامه برای علمای شهرستان ها می نوشت تا آنان را به درخواست از بروجردی برای اقامت در قم ترغیب کند.[6] بالاخره این تکاپوها به نتیجه رسید و ایشان در اواخر سال 1323خ. طی استقبال باشکوهی وارد قم شد و یکی دو سال بعد با رحلت آیات عظام سید ابوالحسن اصفهانی و حاج آقا حسین قمی در عمل مرجعیت شیعیان را نیز به عهده گرفت.

آیت الله بروجردی و حمایت از خواسته های آیت الله قمی برای اصلاحات فرهنگی و اجتماعی

چنانچه ذکر شد آیت الله بروجردی در سه سال نخست سلطنت محمدرضا شاه در بروجرد اقامت داشت. در منابع این دوره، به یک برخورد سیاسی آیت الله بروجردی با هیئت حاکمه، در حمایت از آیت الله قمی اشاره شده است. ماجرا از این قرار بود که آیت الله العظمی حاج آقا حسین قمی یکی از مراجع تقلید وقت کشور، در اواسط تیر ماه 1314خ. چند روز قبل از واقعه مسجد گوهرشاد مشهد، به منظور مذاکره با رضا شاه برای جلوگیری از اجرای قانون کشف حجاب، از مشهد عازم تهران شد. شاه نه تنها او را به حضور نپذیرفت بلکه دستور تبعید او را به عتبات صادر کرد.

با سقوط رضا شاه و فراهم شدن زمینه، آیت الله قمی در سال 1322خ. به ایران مراجعت کرد و درخواست هفتگانه ای به شرح ذیل به هیئت حاکمه وقت ارائه کرد:

1.       آزاد گذاشتن زنان برای حجاب.

2.       لغو قانون یک شکل بودن لباس.

3.       عمل به موقوفات.

4.       عدم اختلاط دختران و پسران در مدارس.

5.       تدریس دروس شرعی در مدارس.

6.       آزاد گذاشتن حوزه های علمیه.

7.       رسیدگی به نیازهای معیشتی و اقتصادی مردم.

اما کارگزاران امور در اجرای این خواسته ها تعلل کردند. آیت الله بروجردی به محض اطلاع از این موضوع، از بروجرد خطاب به دولت وقت تلگرافی مخابره کرد به طوری که هیئت دولت در جلسه رسمی خود خواسته های آیت الله قمی را مورد مذاکره قرار داد و تصویت کرد.[7] در برخی از خاطرات نقل شده است که آیت الله خمینی، مدرس وقت حوزه علمیه قم، در ترغیب آیت الله بروجردی جهت مخابره تلگراف مذکور نقش داشته است.[8] گفتنی است که بند پنجم این خواسته ها یعنی تدریس دروس شرعی در مدارس، تأکید بر اجرای لایحه ای بود که یک سال پیش از آن در مجلس تصویب شده، ولی اجرا نشده بود.

درخواست الزامی کردن تعلیمات دینی در مدراس:

آیت الله بروجردی بعد از استقرار در قم و به عهده گرفتن ریاست حوزه، در امور حوزه و طلاب اهتمام ویژه ای ورزید. با تحکیم موقعیت و مرجعیت آیت الله، به تدریج عرصه های دیگر از جمله فرهنگ نیز مورد توجه ایشان قرار گرفت، و در صدد الزام وزارت فرهنگ به تدریس شرعیات در مدارس متوسطه برآمد. چنانچه در یک مورد تعیین کننده، در اواخر سال 1325خ. به واسطه شیخ محمد تقی فلسفی واعظ شهیر، به شاه پیغام داد چون زمینه برای لایحه اجباری کردن تعلیمات ابتدایی فراهم شده است تعالیم دینی را هم در کنار تعلیمات ابتدایی بگنجانند. فلسفی در خاطراتش نقل می کند شاه را در کاخ مرمر دیدار کرد، پیغام آیت الله را به شاه اعلام و خاطرنشان کرد: «ایشان خیلی مقید هستند که تمام دانش آموزان به موازات درسی که می خوانند تعلیمات دینی را هم بخوانند.» شاه هم گفت: «خیلی خوب به دکتر شایگان وزیر فرهنگ وقت می گویم که این را هم اضافه کند.» نامبرده اضافه می کند بعد از مدت کوتاهی دکتر شایگان نامه ای خطاب به او نوشت که نظر آیت الله بروجردی تأمین خواهد شد. متن نامه به این شرح است:

فاضل محترم جناب آقای فلسفی

تاریخ 15/12/1325

در باب پیام حضرت مستطاب آیت الله بروجردی راجع به تعلیمات دینی در مدارس خواهشمند است مراتب ذیل را به استحضار معظم له برسانند:

1.       در قدم اول وزارت فرهنگ نظر حضرت آیت الله را در تعلیمات دینی در مدارس چهار ساله تعلیمات اجباری با مشورت علمای مذهبی تأمین خواهد کرد.

2.       نسبت به مراحل تحصیلی بعدی چون به مطالعه بیشتری نیازمندیم پس از فراغ اجرای تعلیمات اجباری دست به کار خواهیم شد.

3.       وزارت فرهنگ امیدوار است با تأمین منظور حضرت آیت الله، معظم له نیز برای سعادت ملک و ملت در اجرای تعلیمات اجباری در سراسر کشور به هر نحو مقتضی بدانند مساعدت فرمایند.

وزیر فرهنگ، دکتر شایگان

هفده ماه پس از ارسال این نامه و قول مساعد وزیر فرهنگ وقت، عبدالحسین هژیر، دو هفته پس از صدارت به تاریخ 10/4/1327 طی نامه ای به دکتر اقبال وزیر فرهنگ وقت دستور پیگیری آن را به شرح زیر صادر کرد:

«بنا به مذاکراتی که در موقع طرح برنامه دولت در باب تعلیم مسائل شرعیه و احکام امور دینی و اصول اخلاقی در مدارس مملکت در مجلس شورای ملی به عمل آمده لازم است به فوریت کمیسیونی مرکب از اشخاص بصیر و صالح دعوت شوند تا هر چه زودتر در پروگرام مدارس مختلفه در هر درجه که باشند تجدید نظر نموده و منظور نمایندگان محترم مجلس شورای ملی را تأمین نمایند. البته ترتیب کار طوری داده خواهد شد که از تعطیلی تابستان استفاده کافی به عمل آمده و با رعایت کلیه جوانب امر و از روی درایت و به صلاح کشور به بهترین وجه انجام گردد تا در بدو شروع سال تحصیلی آینده وسایل کار کاملا آماده باشد».

متعاقب این نامه، نخست وزیر با صدور دستورالعملی به وزیر فرهنگ در تاریخ 30/4/1327 افراد زیر را برای حضور در کمیسیون مربوطه پیشنهاد کرد: «برای شرکت در کمیسیونی که برای گنجاندن تعلیمات دینی در مواد تحصیلی مدارس در نظر گرفته شده اقتضا دارد که از میان آقایان فلسفی، راشد، شهابی، مشکوه، شعرانی، دکتر سحابی، محمد تقی سبزواری [احتمالا محمد باقر سبزواری استاد وقت دانشکده الهایات]، مهندس بازرگان هر چند نفر را مصلحت دانستید دعوت فرمایید و این جانب را نیز از نتیجه مستحضر سازید».

چهار روز بعد دکتر اقبال در نامه ای به نخست وزیر، خبر تشکیل کمیسیون را به شرح زیر به نخست وزیر اعلام کرد:

جناب آقای نخست وزیر

احتراما معروض می دارد اشخاصی که در مرقومه شماره 7910 مورخ 30/4/1327 مذکور شده بود به جز آقای سبزواری و آقای مهندس بازرگان در کمیسیون تعلیمات دینی شرکت داشتند. ضمنا مقرر شد که از دو نفر آقایان اخیر هم دعوت به عمل آید.[9]

استقبال علما از تحولات عرصه وزرات فرهنگ در دوره مصدق

دوران قریب به دو سال و نیم نخست وزیری دکتر مصدق، از 1330 تا کودتای 28 مرداد 1332، به رغم فراز و نشیب های سیاسی، در عرصه فرهنگ با حضور و نقش پر رنگ علما از جمله ارائه پیشنهادهایی برا تحکیم مبانی دینی همراه بود. این رویکرد حتی در استقبال از انتصاب وزرا و مدیران شایسته برای وزارت فرهنگ نیز مواجه شد. برای مثال، در آستانه ملی شده صنعت نفت، جمعی از علما و محافل مذهبی تهران از استعفای دکتر شمس الدین جزایری از وزارت فرهنگ ابراز تأسف کردند.[10] دکتر جزایری منتسب به یکی از خاندان های اصیل علما بود و در دوران وزارتش در جذب عناصر شایسته و منع تدریس بهائیان در مدارس نقش مهمی داشت. چنانچه مدتی بعد در دولت مصدق نیز این رویکرد دنبال شد و یکی از تشکل های مذهبی از انتصاب سنجابی به وزارت فرهنگ استقبال کرد.[11] در همین سال، آیت الله غلامحسین ترک تبریزی از مشهد با ارسال نامه ای به دکتر مصدق پیشنهادهایی برای بهبود وضعیت فرهنگی و پاکسازی عرصه فرهنگ از عناصر توده ای و بهائی ارائه داد. ایشان در یکی از توصیه هایش به دکتر مصدق متذکر می شود: «اصلاح فرهنگ را بسیار مورد عنایت خودتان قرار دهید. [وزارت] فرهنگ باید جای استحکام ایمان به عقاید دینی و پرورش اخلاق حسنه باشد. هر گاه سابقا دولت ها این نکات را منظور می داشتند آن فسادهای مشهوده از دانشجویان به ظهور نمی رسید؛ خاصه در این موقع خطیر مملکت. و هر گاه من بعد اصلاح نشود بدتر از آن ها خواهد شد، نه ملک خواهد ماند نه دیانت».

به دنبال این نامه، پاسخ اداره فرهنگ خراسان حاکی است: «... مدت هاست در آموزشگاه های خراسان علوم دینی و دستورهای مذهبی به نحو احسن به دانش آموزان تعلیم داده می شود و در این خصوص مراقبت های لازم به عمل می آید».[12]

در همین راستا نامه ای دیگر از سوی آیت الله رضا کلباسی از علمای برجسته مشهد و طرفدار نهضت ملی نفت و دولت ملی خطاب به دکتر مصدق ارسال شده که متن آن بدین شرح است:

جناب دکتر مصدق نخست وزیر

رونوشت: وزارت فرهنگ، رونوشت تبلیغات

خدمات وجود مبارک به مملکت و عالم دیانت سابقه ندارد، این است که عموم مسلمانان جهان بلکه همه آزادی طلبان مداح و دعاگوی آن وجود محترم می باشند مخصوصا در این ایام و لیالی متبرکه [ماه رمضان] تقاضا دارم برای استواری دیانت در تمام کشور که به هر وسیله است برای حفظ مملکت مقرر نمایند که در تمام کشور در این ماه مبارک مدارس و دبستان ها اقامه نماز نمایند به جماعت و افراد.

الاحقر، رضا کلباسی

 پی نوشت پایین صفحه حاکی از ارسال نامه به وزارت فرهنگ است.[13]

 توصیه های پنجگانه آیت الله بروجردی در عرصه فرهنگ

آیت الله بروجردی، مرجع تقلید وقت شیعیان، در دوران نهضت ملی شدن نفت و سال های دولت مصدق نقش چندانی در عرصه سیاست ایفا نکرد. چنانچه نسبت به کودتای 28 مرداد 1332 و سقوط دولت مصدق نیز سکوت پیشه کرد.[14] کوتاگران از رویکر ایشان استقبال کردند و تلاش کردند برای مشروعیت و مقبولیت خویش رضایت خاطر آیت الله را جلب و خواسته های ایشان را تأمین کنند. او نیز از این فرصت برای تحکیم مبانی دینی در عرصه های اجتماعی و فرهنگی سود جست و در یک مورد طی ارسال نامه ای به اولیای امور جهت ترویج احکام شریعت در مدارس با محورهای زیر اقدام کرد:

1.       وزارت فرهنگ در تمام مدارس نسبت به تعلیم و تربیت فرزندان کشور بنا به اصول دینی و پابند شدن اطفال به مذهب جعفری مراقبت خاص مبذول دارد و برای دروس شرعیات و تعلیم فضایل اخلاقی معلمین با تقوا و متدین را انتخاب و به تدریس بگمارد و در تمام شهرهای علمای اعلام و حوزه های علمیه موظفند با ادارات فرهنگ محل جهت ایراد سخنرانی های دینی و اخلاقی در مدارس افتخارا همکاری نمایند.

2.       دروس دینی و شرعیات در امتحانات داخلی و نهایی مدارس جزء مواد ضروری و اساسی شناخته شود.

3.       در تمام مدارس صبح ها چند آیه از قران تلاوت و برای حفظ استقلال کشور و ... دعا شود.

4.       در هر مدرسه یک اتاق مفروش شود و حکم مسجد را داشته باشد و هر روزه نماز ظهر و عصر را شاگردان در مدراس بخوانند.

5.       برای سالمندان سخنرانی های دینی و مذهبی برقرار شود و کارگران و کسبه و اصناف به این مجامع دعون شوند.[15]

گفتنی است در این نامه که به واسطه ابوالفضل حاذقی – نماینده فارس در مجلس و از دست اند کاران نشریه آیین اسلام – در آبان ماه 1332 فرستاده شد دو مورد نیز راجع به محاکمه افراد غیر مسلم و لزوم تسهیل در انجام فریضه حج یادآوری شده بود که خارج از موضوع این نوشتار است.

اما در پی درخواست های پنجگانه مذکور وزارت فرهنگ در پاسخ ضمن اشاره به این که: «... یکی از مواد برنامه اصلاحات فرهنگ توجه مخصوص به اعتیاد ملکه تقوی و رسوخ عقاید دینی در دل و جان دانش آموزان است؛ زیرا ملکه دین و ایمان است که اساس و پایه ملیت و قومیت را در بر دارد. روی همین اصل در این چند ماه اخیر [بعد از کودتا] اقداماتی برای تعمیم این موضوع به عمل آمده که مختصرا اطلاع می دهد:

1.       تا حد امکان سعی شده است که معلمین غیر متدین در امور تعلیم و تربیت دانش آموزان از مدارس برکنار شوند.

2.       نسبت به تعلیم و تدریس تعلیمات دینی و شرعیات دستور اکید داده شده که این قسمت از مواد اصلی شناخته و بیش از هر درس به آن اهمیت داده شود و پیشنهادات لازم دایر به اهمیت موضوع به شورای عالی فرهنگ تهیه و خوشبختانه شورای عالی فرهنگ برای اهمیت بیشتر به این درس تصویب کردند که از مواد تعلیمات دینی امتحان کتبی و شفاهی به عمل آید.

3.       در تمام مدارس صبح ها آیات چند از کلام الله مجید تلاوت و پس از دعا برای برای حفظ استقلال و سلامتی ذات شاهنشاه فرهنگ پرور درس ها شروع می شود.

4.       دستور تهیه یک اتاق برای ادای نماز. در صورت عدم آن دانش آموزان با نظر اولیای مدارس به مسجد محل راهنمایی و در این موضوع به کلیه مدارس بخشنامه صادر گردیده است.

5.       به چند تن از معلمین مجرب و متدین مأموریت داده شد که در مدارس حاضر و سخنرانی های دینی و اخلاقی برای محصلین ایراد و ایشان را به مکارم اخلاق دعوت نمایند و در نظر است همین عمل در آموزشگاه های شبانه بزرگسالان نیز اجرا گردد.

گزارش های برخی ادارات فرهنگ شهرستان ها

وزارت فرهنگ در تأیید اقدامات انجام شده و بازتاب بخشنامه صادره در خصوص اجرای مفاد پنجگانه مذکور تعدادی از پاسخ های دریافتی از شهرستان ها را نیز به پیوست گزارش خود ارائه کرده[16] که محورهای اصلی این گزارش ها به شرح زیر است:

1.       اداره فرهنگ اراک: «در مورد تعلیم مکارم اخلاقی و دینی تا حدودی که میسر بوده در آموزشگاه ها به منظور اقامه نماز و ادای فرایض دینی زیلو حصیر تهیه و دستور مؤکد اجرای این امر مقدس را نیز قبل از وصول امریه به آموزشگاه ها ابلاغ نمود. هم چنین بازرسانی که مورد اعتماد بودند به مدارس اعزام داشته تا نسبت به اجرای برنامه های اخلاقی و مذهبی نظارت نموده تا آموزگاران و دبیران را وادارند به دانش آموزان وظیفه دینی و اخلاقی را تعلیم و تدریس نمایند. از این پس نیز تا حد امکان نسبت به اجرای این وظیفه جدیت خواهد نمود».

2.       اداره فرهنگ کاشان: «... مفاد مواد 1 و 2 و 3 و 4 و 5 پیشنهاد حضرت آیت الله بروجردی که مربوط به امور تعلیم و تربیت بود به آموزشگاه های تابعه ابلاغ گردید».

3.       اداره فرهنگ نهاوند [؟]: «... الف) به منظور تعلیم درس شرعیات و آشنا نمودن دانش آموزان به اصول دینی معلمین با تقوی و متدین با اصول مذهب جعفری انتخاب و در کلیه آموزشگاه ها اشتغال به تدریس دارند. ب) در امتحانات داخلی و هم چنین امتحانات نهایی سال شش ابتدایی سوم و پنجم متوسطه تعلیمات دینی و شرعیات آزمایش به عمل می آید و موضوع مورد کمال توجه است. در مورد کلاس ششم طبیعی با وزارت فرهنگ مکاتبه شده است. پ) چندین سال است در کلیه آموزشگاه ها همه روزه صبح با تشریفات خاصی کلام الله مجید را در فضای آموزشگاه برابر دانش آموزان که با صفوف منظم ایستاده اند آورده سپس یکی از دانش آموزان با صدای بلند چند آیه از قرآن کریم را تلاوت می نماید. پس از ختم مراسم و دعا برای استقلال کشور و بقای ذات شاهانه دانش آموزان به کلاس های خود می روند. ت) در اغلب آموزشگاه ها یک اتاق برای نماز خواندن آماده می باشد. ث) در مورد سخنرانی های مذهبی مقدمات اجرای امر فراهم گردیده است».

4.       اداره فرهنگ ورامین: «... فرهنگ ورامین توجه خاصی نسبت به پیشرفت امور دینی و شعائر مذهبی دارد و در کلیه آموزشگاه ها همه روزه قبل از شروع دروس کلام الله مجید به وسیله دانش آموزان قرائت شده و نسبت به استقلال مملکت و سلامتی ذات شاهانه دعا می کنند و در آموزشگاه هایی که ممکن بود نمازخانه ایجاد نموده و همه دانش آموزان به رهبری آموزگاران خود نماز می گزارند و در پاره ای از مدارس قراء که محل مناسبی برای انجام این امر نداشته اند از مساجد مجاور استفاده نموده و فرایض دینی را بجا می آورند و برای این که در تمام دبستان ها محل مناسبی جهت انجام این امر فراهم گردد قرار بر این شد به کمک انجمن خانه و مدرسه نسبت به این موضوع اقدام شود و ضمنا از اول سال تحصیلی دروس دینی و شرعیات جزء برنامه کلاسي دانش آموزان قرار داده و به موقع اجرا بگزارند. از آقایان علما هم دعوت شده که در هفته یک روز برای سالمندان سخنرانی های مفید دینی و مذهبی برقرار گردد».

5.       اداره فرهنگ کرمان: «در سال تحصیلی جاری سخنرانی های دینی در هر ماه دو مرتبه برای محصلین دبیرستان ها به وسلیه آقایان وعاظ انجام می گیرد و به دروس شرعیات و تعلیمات دینی توجه خاص از طرف فرهنگ و اولیای مدارس بوده که منوط به دستور برگزاری نماز در دبستان ها از اول سال تحصیلی جاری صادر و در تمام دبستان ها این موضوع عملی شده است. مدارسی که جای مخصوصی برای نماز ندارند از مساجد نزدیک برای این موضوع استفاده می کنند.»

6.       فرمانداری شاهرود: «به طوری که اداره فرهنگ شهرستان شاهرود اطلاع می دهد چون آقای علی اصغر خاضع رئیس فرهنگ شخصا علاقه­مند به اصلاح امور فرهنگی می باشد قبل از وصول بخشنامه مزبور نظریات حضرت آیت الله العظمی بروجردی را در حوزه فرهنگی این شهرستان به موقع عمل و اجرا گزارده اند.

ضمنا در بخشنامه ارسالی به مدارس در همین خصوص دعای صبحگاهی ذیل تنظیم و برای قرائت در مراسم صبح ارسال شد:

سپاس خداوندی را سزاست که بر پیکر آدمیان خلعت فاخر حیات پوشانیده و با توفیق توحید و قبول دین حنیف اسلام را ارزانی فرموده.

درود بی پایان بر روان تابناک پیغمبر پاک و آل اطهار علیه السلام.

پروردگارا سایه شاهنشاه عظیم الشأن کشور اسلامی ایران را بر ملت مستدام بفرما.

خداوندا اولیای امور، وکلا و امنای ملت توفیق خدمتگزاری به کشور مرحمت فرما.

بار خدایا اولیای محترم آموزشگاه ها را برای آموختن علم و فضایل و حفظ اخلاق به دانش آموزان توفیق کامل عنایت فرما.

خداوندا به ما دانش آموزان توفیق مرحمت فرما تا نسبت به شاهنشاه و میهن و ملت عزیز خود خدمتگزار و صدیق و باوفا باشیم.»

7.       اداره فرهنگ آذربایجان: «... در اول سال تحصیلی در اجرای دستور وزارت محترم به کلیه مدارس دستور داده که یکی از اتاق های مدرسه را جهت ادای نماز به شکل نمازخانه ترتیب داده و معلمین شرعیات فرایض دینی را به دانش آموزان تعلیم دهند. تشکیل جلسات سخنرانی مذهبی نیز از مدتی پیش در دانشسرای پسران شروع و نتیجه خوبی به دست آمده است».

همچنین در بخشنامه صادره از اداره مذکور به آموزشگاه های آن استان آمده است: «... متأسفانه در این چند سال اخیر بر اثر انحرافاتی که در طرز تفکر جوانان حاصل شده لطمه فوق العاده بزرگی به اصول اخلاقی دانش آموزان وارد آمده و بیم آن می رود که بر اثر انحطاط اخلاقی و سستی ایمان دانش آموزان نسبت به مبانی دیانتی و اخلاقی برای کشور باستانی ما مخاطرات غیر قابل جبرانی به وجود آورد ...»

8.       اداره فرهنگ دامغان: «... قبل از وصول نامه مزبور [توصیه های پنجگانه آیت الله بروجردی] به کلیه دبستان ها و دبیرستان ها ابلاغ گردیده که اولا صبح ها قبل از رفته به کلاس دانش آموزان در یک صف به حالت خبردار ایستاده و یک نفر از دانش آموزان با آواز بلند چند آیه قرائت نماید و سپس در برنامه کلاس ها در هفته چهار ساعت قرآن و شرعیات گذارده و کاملا اجرا گردد».

در گزارش دیگری نیز خاطرنشان شده است: «اخیرا دو جلد کتاب به نام "اخلاق و تعلیمات دینی" از طرف آقای علینقی بهمنیار دبیر فاضل و با تجربه وزارت فرهنگ تألیف گردیده که مطالعه آن برای دانش آموزان در ساعات خارج از برنامه مفید تشخیص داده شده است».

9.       اداره فرهنگ بروجرد، محلات و کرج نیز در گزارش های مختصر خود از ابلاغ بخشنامه مربوطه به آموزشگاه ها خبر داده و بر اجرای آن تأکید کرده اند. چنان که اداره فرهنگ بروجرد بازرسانی را برای نظارت بر حسن اجرای موارد یاد شده اعزام کرده است.

بازکاوی این گزارش ها نشان می دهد که قریب یک دهه تلاش های آیت الله بروجردی و به طور عام نیروهای مذهبی جهت ترغیب وزارت فرهنگ به تعمیق مبانی دینی در مدارس و به خصوص تدریس شرعیات بی نتیجه نبوده و در طی فرایندی ده ساله این رویکرد در مدارس سراسر کشور و در تمام مقاطع تحصیلی گسترش یافته است.

نتیجه گیری

تاریخ معاصر ایران در خلال سال های بعد از سقوط رضا شاه با تحولات سیاسی عمده ای چون نهضت ملی شدن صنعت نفت و ظهور و سقوط مکرر دولت ها مواجه شد. گسترش ابعاد وقایع و جریان های سیاسی از یک سو و مقاصد برخی احزاب و فرق برای نفوذ در مراکز فرهنگی و آموزشی از سوی دیگر باعث شد مرجعیت وقت تشیع، آیت الله العظمی بروجردی با هوشیاری نسبت به رواج تبلیغات غیردینی در میان دانش آموزان احساس خطر کند و طی چندین مرحله به اولیای امور فرهنگ جهت لزوم تبلیغ و ترویج آموزه های شریعت در مدارس تذکر دهد.

ايشان در اين راستا بدون توجه به نوع دولت اعم از دولت ملي گراي مصدق و يا دولت كودتاي زاهدي رسالت خود را نسبت به نگاهبانی از آموزه های شریعت در میان اقشار مختلف از جمله فرهنگیان و دانش آموزان ایفا کردند و در یک مرحله طی پنج مطالبه از وزارت فرهنگ خواستار برپایی نماز، تعلیمات دینی، عزل معلمان فاقد صلاحیت اسلامی، برگزاری سخنرانی های دینی و تلاوت قرآن در مراسم صبحگاهی شد. گزارش های برخی ادارت فرهنگ شهرها حاکی از بازخورد مطلوب این رویکرد در مدارس است و از این منظر می توان آیت الله بروجردی را مرجعی فعال در عرصه ترویج احکام و شرعیات دینی در مدارس دانست.

 

سند شماره 1

شیر و خورشید

دفتر نخست وزیر

شماره: 6716

تاریخ:10/4/1327

جناب آقای دکتر اقبال وزیر فرهنگ

بنا به مذاکراتی که در موقع طرح برنامه دولت در باب تبلیغ مسائلی که استحکام امور دینی و اصول اخلاق در مدارس مملکت در مجلس شورای ملی لازم است (مطرح شود) به فوریت کمسیونهایی مرکب از اشخاص بصیر و صالح دعوت که هرچه زودتر در پروگرام مدارس مختلفه در هر درجه که باشد منظور نمایندگان محترم مجلس شورای ملی را تأمین نمایند. البته ترتیب کار طوری باید باشد که از تعطیل تابستان استفاده کامل به عمل آید و با در نظر گرفتن کلیه جوانب امر و از روی درایت و به صلاح کشور به بهترین وجه مذاکره گردد تا در بدو شروع سال تحصیلی آینده وسایل کار کاملا آماده باشد.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

سند شمار1/1

شیر و خورشید

دفتر نخست وزیر

شماره: 7910

تاریخ:30/4/1327

جناب آقای دکتر اقبال وزیر فرهنگ

بنابر مذاکرات قبلی کمیسیونی که برای گنجانیدن تعلیمات دینی در مواد درسی در نظر گرفته میشود انتظار دارد که از آقایان فلسفی، راشد، شهابی، مشکاه، شعرانی، دکتر سحابی، محمد تقی سبزواری، مهندس بازرگان، چند نفر را که لازم است دعوت فرمایید و اینجانب را نیز از نتیجه مستحضر نمایید.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ 

سند شمار2/1

شیر و خورشید

وزارت فرهنگ

شماره: 8073

تاریخ:3/5/1327 

جناب آقای نخست وزیر

اشخاصیکه در مرقومه شماره 7910 مورخ 30/4/1372 مذکور شده بود به جز آقای سبزواری و آقای مهندس بازرگان در کمسیون تعلیمات دینی شرکت داشتند. ظمناً مقرر شد که از دو نفر آقایان اخیر هم دعوت به عمل آید.

وزیر فرهنگ- دکتر اقبال

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

سند شماره 2

مقام محترم جناب آقای نخست وزیر دام توفیقه

معروض میدارد که خداوند متعال دولت جاوید (نام نیک) به وجود مبارک عنایت میفرماید ولی چون دولت دنیوی هرقدر امتداد یابد بالاخره پایداری برای آن نیست و عاصی همان وقت را غنیمت میدارد از روی اطمینان به ایمان و عقل آن وجود با شهامت چند نکته را متذکر میگردد:

1-   اصلاح فرهنگ را بسیار مورد عنایت خودتان قرار دهید. فرهنگ باید جای استحکام ایمان به عقاید و پرورشی اخلاق حسنه باشد هرگاه سابقاً دولتی ها این نکات را منظور میداشتند آن فسادهای مشهوده از دانشجویان به ظهور نمی­­پیوست خاصه در این موقع خطیر مملکت و هرگاه من بعد اصلاح نشود بدتر از آنها خواهد شد نه ملک خواهد ماند نه دیانت.

2-      اداره اوقاف اصلاح شود اینگونه وقف خوریها میمنت به مملکت ندارد.

3-   به همه استانداری ها توصیه فرمایید که شعائر دینیه را محترم و از تظاهر به منکرات که منجمله مشروب فروشی و مشروب خوری است جدداً قدغن فرمایید و این معنی صد درصد حسن ظن ملت را به دولت وجود مبارک زیاد خواهد نمود و تاکنون اینقدر پشتیبان مسلمین از روی ایمان و دیانت می باشد زیرا احدی از اسلامیان نفوذ بیگانه را نمیخواهد بنده مکرراً شنیده ام که ما را اسلامیت وادار به پشتیبانی می نماید والآ جهت مادی نفت را چندان اطمینان نداریم زیرا که آقای دکتر مصدق همیشه در حال حیاط نمی باشد و هم نمی تواند به جمیع جزئیات رسیدگی نماید ما عینا می بینیم که استفاده اموال در دست دولتیان می باشد فقط به نفع اشخاص معدودی تمام می شود عموم بایستی بهره مند شوند بالعکس نتیجه می بخشد مثلا موقوفات آستان قدس رضوی با آن منافع سرشار که به فقرا فایده عاید نشده چنان لوطی خوری شده بود قبل از تولیت حالیه هفت کرور تقریبا آستانه مقروض شده خلاصه اسلامیت و دیانت مردم را وادار به پشتیبانی دولت وجود مبارک می نماید و هر گاه این نکات را ملاحظه فرمائید صددرصد به مردم نزدیک می شوید بسیار گفتنی ها است اگر مورد توجه شود کمکم معروض میدارم. بنده یک نفر صورتا از روحانیون هستم بحمدالله هرگز احتیاج دنیوی به غیر از خدا ندارم. رضاًلله اینها را معروض داشتم. الاحقر غلامحسین تبریزی مقیم مشهد 23 شهر ربیع­الاول­1371

[حاشیه راست:] آقای [ناخوانا] خلاصه شود 7/10/30 [13]

[حاشیه پایین:] راجع به امور دینی در مدارس مشهد اداره فرهنگ شهرستانها 11/10/30 [13]

[مهر] شماره 351145 مورخه 10/10/30 [13]

عینا به وزارت فرهنگ مراجعه شود.

خواهشمند است دستور فرمایید رسیدگی و نتیجه را با اعاده مرجوعه اعلام دارند.

بازرسی مخصوص نخست وزیر

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

سند شماره 1/2

[شیر و خورشید]

وزارت فرهنگ

 

حضرت حجة الاسلام آقای غلامحسین تبریزی دامت برکاته

عقیه شرحی که به جناب آقای دکتر مصدق نخست وزیر مرقوم فرموده اید به استحضار عالی می رساند که مدتهاست در آموزشگاههای خراسان علوم دینی و دستورهای مذهبی به نحو احسن به دانش آموزان تعلیم داده می شود و در این خصوص مراقبت های لازم به عمل می آید.

رئیس فرهنگ خراسان

55218 – 7/11/30

رونوشت به انضمام عین نامه حجةالاسلام آقای آقاشیخ غلامحسین تبریزی در پاسخ نامه شماره 52770 – 17/10/30 اداره فرهنگ شهرستانها وزارت فرهنگ ارسال می شود تا دستور فرمایند نسبت به سایر قسمتهای مندرج در نامه اقدام نمایند.

رئیس فرهنگ خراسان

60511 – 26/11/30

رونوشت ضمن اعاده عین مرجوعه 5/35114 – 10/10/30 در پیرو شماره 52770 – 17/10/30 به اداره دفتر وزارتی ارسال می شود.

از طرف رئیس اداره فرهنگ شهرستانها، جوانشیر

رونوشت پیرو شماره 34458 – 21/10/30 با اعاده عین مرجوعه جهت اطلاع اداره کل بازرسی نخست­وزیری ایعاد می گردد.

کفیل اداره دفتر وزارتی. کلانتری

منبع: فصلنامه اسناد بهارستان، سال اول، شماره اول، بهار 1390

 توجه:

1- قابل ذكر است اين مقاله به نام نگارنده محترم در اين پايگاه اطلاع رساني ارائه گرديده و تمام مسئوليت آن بر عهده نگارنده محترم مي­باشد؛ چرا كه اين پايگاه براي حفظ امانتداري تمام مطالب نگارنده محترم را منتشر كرده است.

2- استفاده از مطالب با ذكر منبع آزاد است.


[1]. محمد حسین منظور الاجداد، مرجعیت در عرصه اجتماع و سیاست (اسناد و گزارش هایی از آیات عظام نایینی، اصفهانی، قمی، حائری، و بروجردی 1292 – 1329 خ..)، (تهران، شیرازه، 1379)، صص 404 – 403.

[2] - مجتبی احمدی و دیگران، چشم و چراغ مرجعیت (مصاحبه های ویژه مجله حوزه با شاگردان آیت الله بروجردی)، (قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم. 1379)، سخن آیت الله سید محمد باقر سلطانی طباطبایی، ص 33.

[3]. همان، سخن آیت الله سید جعفر احمدی، ص 85.

[4]. مهدی حائری یزدی، خاطرات دکتر مهدی حازری یزدی، به کوشش حبیب لاجوردی، (تهران، کتاب نادر، 1380)، صص 62 – 61.

[5]. حسین بدلا، هفتاد سال خاطره از آیت الله سید حسین بدلا، (تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1378)، صص، 146 -144.

[6]. دلیل آفتاب: خاطرات یادگار امام، (تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1375)، ص 60.

[7]. چشم و چراغ مرجعیت، پیشین، خاطرات آیت الله سید محمد باقر سلطانی، ص 60، و خاطرات آیت الله سید جعفر احمدی، ص 84، ضمنا نامبردگان تاریخ واقعه را دوره رضا شاه نقل کرده اند که خطاست.

[8]. غلامرضا کرباسچی، تاریخ شفاهی انقلاب اسلامی (تاریخ حوزه علمیه قم)، (تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1380)، خاطرات آیت الله سید احمد آذری قمی – صص 195 – 194.

 

[9] . خاطرات و مبارزات حجت الاسلام فلسفی، به کوشش سید حمید روحانی، علی دوان و دیگران، (تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1376، صص 183 – 181)، همچنین آرشیو مرکز اسناد نخست وزیری، پرونده شماره 1746 (قسمت اسناد). همچنین سند شماره 1 – 2/1 در پایان مقاله.

[10]. آرشیو مرکز اسناد نخست وزیری، پرونده شماره 456.

[11]. همان، پرونده شماره 9656.

[12]. همان پرونده شماره 12087. همچنین سند شماره 2 در پایان مقاله.

[13]. آرشیو مرکز اسناد نخست وزیری، پرونده شماره 2,20975.

[14]. رحیم روح بخش، «آیت الله بروجردی و دوران ملی شده نهضت نفت»، فصلنامه تاریخ معاصر ایران، شماره 26، تابستان 1382،3. آرشیو مرکز اسناد نخست وزیری، پرونده شماره 48003.

[15]. آرشیو مرکز اسناد نخست وزیری، پرونده شماره 48003.

[16]. آرشیو مرکز اسناد نخست وزیری، پروند شماره2147.

 

 

تعداد امتیازات: (3) Article Rating
تعداد مشاهده خبر: (3939)
کد خبر: 186
  • اسنادي از تكاپوي آيت الله بروجردي براي آموزش تعليمات ديني در مدارس

RSS comment feed نظرات ارسال شده

هم اکنون هیچ نظری ارسال نشده است. شما می توانید اولین نظردهنده باشد.

ارسال نظر جدید

تنها کاربران ثبت نام کرده مجاز به ارسال نظر می باشند.