يکشنبه 07 خرداد 1396
مقالات کمينه
23

فقيهي بزرگ و رجالي مبتكر 

فقيهي بزرگ و رجالي مبتكر

 آيت الله بروجردي قدس سره (1292-1380 ه.ق)                                     13                          

----------------------------------------------------

فقيهي بزرگ و رجالي مبتكر

نسب و خاندان آيت الله بروجردي

آیت الله بروجردی(ره) از سادات طباطبائی بروجردی و با سی واسطه به دومین پیشوای شیعیان حضرت حسن بن علی علیهما السلام می رسد.

جدّ ششم آن مرحوم، فقیه عالیقدر سید محمد بروجردی است که از بزرگان و دانشمندان قرن یازدهم هجری به شمار می رود.

سید محمد بروجردی داماد میر ابوطالب پسرابوالمعالی کبیر، تنها داماد فقیه مشهور((ملاصالح مازندرانی)) است که اونیز داماد علامه بزرگوار ((ملامحمدتقی مجلسی)) می­باشد.

همسر میر ابوطالب نامبرده نیز دختر ملا عبدالله دوم مجلسی اول و برادر علامه مجلسی دوم مؤلف کتاب ((بحارالا نوار)) است.

به همين جهت خاندان آيت الله بروجردي از دو سوي نواده دختري مجلسي اول مي­باشند. و لذا رجال و دانشمندان اين دودمان از مجلسي او تعبير به جد و از مجلسي دوم مولف بحارالانوار تعبير به خال (دايي) مي­كنند.

سيد محمد بروجردي يك پسر و يك دختر داشته است و دختر وي همسر استاد كل وحيد بهبهاني فقيه نامي بوده و پسرش موسوم به سيد مرتضي كه دانشمندي بلند پايه بشمار مي­آمده داراي دو پسر فقيه مبرز بوده است.

آيت الله بروجردي با سه واسطه به اين سيد بزرگوار مي­پيوندد به اين معني كه آن مرحوم فرزند سيد علي و او فرزند سيد احمد و او هم فرزند علينقي فرزند سيد جواد نامبرده است.

عموي جد آيت الله بروجردي ميرزا محمود بروجردي فرزند ديگر سيد علي مذكور مولف كتاب «مواهب السنيه» نيز از مفاخر دانشمندان و فقها ميباشد.

به طور خلاصه پدران و نياكان و بستگان پدري و مادري آيت الله بروجردي اعلب از دانشمندان و فقهاي شيعه و بعضي از انها از مراجع بزرگ عصر خود بوده­اند؛ از اين رو در حقيقت بايد گفت آيت الله فقيد زعامت و مرجعيت را به ارث برده بود.

 در بروجرد

آيت الله العظمي حاج آقا حسين طباطبايي بروجردي در ماه صفر 1292 هجري قمري در شهر بروجرد ديده به دنيا گشود از همان اوان كودكي مورد مهر و علاقه سرشار پدر دانشمندش قرار گرفت و در سايه توجهات و عنايات او رشد نمود. وقتي هفت ساله شد پدرش او را به مكتب فرستاد تا به تحصيل اشتغال ورزد. نخستين سرمشقي كه معلم به وي داد اين بود: « هزار و دوست و نو نه» و چون از معلم پرسيد اين سرمشق چيست؟ معلم گفت: اين امسال است! كتاب «جامع المقدمات» و نصف كتاب «سيوطي» را در مكتب نزد همان معلم به خوبي آموخت.

چون پدرش پيشرفت سريع او را در امر تحصيل دريافت حجره­اي در مدرسه علميه بروجرد براي او گرفت و همان معلم مكتب­دار را كه مردي دانشمند و دلسوز بود به مدرسه آورد و مخارج او را متكفل شد تا بقيه علوم مقدماتي را به وي بياموزد.

بدين­گونه علوم مقدماتي يعني: صرف، نحو، منطق، معاني، بيان، بديع، فقه و اصول را نزد پدرش و معلم مزبور و دييگر اساتيد در بروجرد آموخت، آنگاه در سن هجده سالگي (1310) به اصفهان كه در آن روزگار حوزه علمي گرمي داشت رهسپار گرديد.

در ان تاريخ در سايه استعداد قوي و شوق زيادي كه به تحصيل داشته است به اصطلاح دانشجويان علوم ديني، مقدمات و سطح را تا كتاب «رياض المسائل» كه از كتب مهم فقهي است فراگرفته بود.

 در اصفهان

پس از ورود به اصفهان مدت چهار سال با جديت و پشتكار مخصوص به خود، سرگرم تكميل معلومات خود كسب فيض از محضر استادان بزرگ فن شد، و از اين فرصت استفاده نمود و از خرمن دانش آنان خوشه­ها چيد.

در سال 1314 كه بيست و دو بهار را پشت سر مي­گذاشت، به دستور پدر به بروجرد احضار شد،‌ او گمان مي­كرد پدرش مي­خواهد او را براي ادامه تحصيل به نجف اشرف كه بزرگترين حوزه علميه شيعه بود بفرستد؛ ولي پس از ورود و ديدار پدر و بستگان مشاهده مي­كند كه به عكس انتظار او مقدمات ازدواج و تأهل او را فراهم كرده­اند.

از اين پيشامد اندوهگين مي­شود، و چون پدر علت اندوه و تاثر او را مي­پرسد مي­گويد: من با خاطر آسوده و جديت بسيار سرگرم كسب دانش بودم ولي اكنون بيم آن دارم كه تأهل ميان من و مقصدم حائل گردد و مرا از تعقيب مقصود و نيل به هدف باز دارد! .

پدر به وي مي­گويد: فرزند! اين را بدان كه اگر به دستور پدرت رفتار كني اميد است كه خداوند به تو توفيق دهد تا به ترقيات مهمي نائل شوي.

گفته پدر تأثير بسزايي در وي مي­بخشد و او را از هرگونه ترديد بيرون آورده و بالاخره پس از ازدواج و اندكي توقف مجدداً‌به اصفهان برگشته پنج سال ديگر به تحصيل و تدريس علوم و فنون مختلفه اهتمام مي­ورزد.

در اين دو سفر كه جمعاً نه سال ميشود، فقه و اصول و فلسفه و رياضي را از محضر فقها و حكماي نامي آن عصر همچون مرحوم ميرزا ابوالمعاني كلباسي، سيد محمد تقي مدرس، سيد محمد باقر درچه­اي، ملامحمد كاشاني، و جهانگير خان قشقايي حكيم مشور تكميل نموده و شخصاً نيز حوزه درسي تشكيل داده به تدريس فقه و اصول و ديگر علوم مي­پردازد، از انجا كه بياني رسا و شيوا داشته است جمعيت انبوهي در حوزه درسش اجتماع مي­نمودند و از همان موقع در ميان فضلاي اصفهان مشهور و ممتاز مي­گردد و شالوده ترقيات بعديش  پي­ريزي مي­شود.

در پنج سال اخير كه از علوم فنون متداول بهره­هاي كافي داشته و به خوبي قدر علم را مي­دانسته،‌ چنان با نشاط تحصيل مي­كرده كه بعضي شبها تا سپده دم سرگرم مطالعه بوده است.

در سال 1318 مجدداً پدرش از بروجرداو را مي­خواند ولي اين بار خاطر نشان مي­سازد كه قصد دارم تو را به نجف اشرف بفرستم، دانشمند نابغه جوان هم با اشتياق زايدالوصفي  بار سفر را به قصد بروجرد ترك مي­گويد.

 در نجف اشرف

بعد از ورود به وطن مألوف و ملاقات پدر و بستگان، با كسب اجازه از پدري كه آن همه در راه تحصيل و ترقيات او كوشش داشته و او را از هر جهت تشويق مي­كرده است، از بروجرد روانه نجف مي­گردد.

آيت الله بروجردي در آن موقع كه بيست و هفت سال داشته مجتهد مسلم بوده و همه او را به نبوغ و احاطه در فقه و اصول و حكمت مي­ستودند، بطوري كه از افاظل دانشمندان بشمار مي­آمد.

پس از آن كه وارد نجف اشرف گشت براي تكميل فقه و اصول و رشته اجتهاد به حوزه درس آيت الله آخوند ملا محمد كاظم خراساني مصنف كتاب مشهور «كفايه الاصول» در آمده و ده سال تمام از محضر پر فيض آن فقيه بزرگ و علامه نامي مستفيد مي­گردد در اين مدت در خدمت آيت الله شريعت اصفهاني (شيخ الشريعه) كه او نيز از مفاخر مجتهدين آن روز نجف بود، به تحصيل و تكميل فقه و رجال و ديگر علوم مي­پردازد. براي اينكه بهتر به نبوغ آن مرد بزرگ پي ببريم تذكر يك نكته لازم است و آن اينكه روز نخست كه وارد مجلس درس آيت الله خراساني مي­شود، مي­بيند در آن حوزه كه نزديك به هزار و دويست نفر از فضلا و علما پاي منبر درس آيت الله خراساني نشسته ­اند، كسي، از او جوان­تر نيست! با اين وصف هنگامي كه استاد شروع به درس و بيان مطلب مي­كند،‌اشكالي برگرفته استاد در نظرش خطور ميكند ولي چون خود را جوان و كم سن مي­بيند به علاوه مهابت مخصوص آيت الله خراساني و رعب مجلس هم او را مي­گيرد و از همه مهمتر چون نخستين باري بود كه او قدم به آن حوزه مقدسه مي­گذاشت، لذا از اظهار مطلب و بيان اشكال خودداري مي­نمايد.

يكي دو روز بعد كه استادش آيت الله خراساني به ديدن يكياز علماي تازه وارد مي­رفته او نيز در ميان همراهان در مجلس حضور مي­يابد و همانجا كه از نزديك استاد را مي­بيند اشكال خود را بيان مي­كند، استاد جواب مي­دهد، و او بر جواب وي ايراد ميكند، استاد توضيح مي­دهد و او توضيح استاد را كافي نمي­داند.

و بالاخره همين گفتگو مختصر استاد علامه را با دانشمندي جوان و تازه وارد به حوزه درس او، آشنا مي­سازد و به همين جهت از هويت وي جويا مي­شود و پس از اطلاع او را مورد مهر فراوان قرار مي­دهد، به طوري كه از آن روز هرگاه او در درس اشكال مينمود كاملا گوش مي­داد تا او خوب اشكال خود را بيان كند و سپس با احترام اشكال او را تشريح مي­نمود و پاسخ مي­گفت و به فرموده خود آيت الله بروجردي اين استاد عاليمقام در سفر و حضر و در مجالس خصوصي و عمومي و نزد عام و خاص در بزرگداشت و احترام شاگرد نابغه­اش، مي­كوشيد و همين احترامات نيز در سير كمالي اين شاگرد بزرگ آثار رضايت­بخش و موثري برجاي گذاشت.

گذشته از شركت در مجلس درس آيت الله خراساني و شريعت اصفهاني، شخصاً نيز حوزه درسي تشكيل داده فضلاي بسياري از محضرش به كسب علم اشتغال ورزيدند، و در همان نجف از اساتيد مبرز سطح بشمار آمد؛‌ و هر روز بر شهرت و احترامش مي­افزود.

 بازگشت به بروجرد

از سال 1328 هجري در حالي كه از استادان بزرگوارش آيت الله خراساني و شريعت اصفهاني نيز به دريافت اجازه اجتهاد نايل گرديد، به وطن مالوف مراجعت نمود و در ميان استقبال پرشور علما و فاميل و بستگانش  و عموم اهالي بروجرد وارد مسقط الرأس خود شد.

از همان ايم مشغول تدريس فقه و اصول و تاليف و تصنيف كتابهاي سودمند و تعليم و تربيت فضلا و دانشمندان بسياري گرديد كه هم اكنون غالب شاگردان آن روز ايشان در شمار معروف هستند، كتب سودمند و نفيس آن مرحوم بحمدالله از دست فنا محفوظ مانده و عنقريب چاپ شده و در معرض مطالعه طالبان علم قرار مي­گيرد.

در سال 1344 از راه عراق عرب به زيارت خانه خدا مشرف گرديد و هنگام بازگشت از حج مدت هشت ماه در نجف اشرف توقف و سپس به ايران معاودت نمود و پس از زيارت حضرت رضا عليه السلام وارد بروجرد گشت و به حل و فصل امور مسلمين و اداره حوزه علميه بروجرد پرداخت و از همان روزگار رساله عمليه­اش چاب و جمعي از وي تقليد نمودند و كم­كم مقلدين آن مرحوم روي به ازدياد كذارده،‌و جمعيت بيشتري از وجود چنان فقيه نامي در شهرستان بروجرد آگاهي يافتند تا انكه بيمار گشت و براي معالجه به تهران آمد و پس از بهبودي با دعوت علما و دانشمندان حوزه علميه قم، به اين شهرستان مذهبي قدم نهادند و به مرجعيت عامه شيعيان جهان رسيدند.

شرح زندگي و خدمات و آثار آيت الله فقيد را پس از ورود به حوزه علميه قم در بخش آينده كه درباره اين «دانشگاه بزرگ اسلامي» گفتگو مي­كند مطالعه خواهيم فرمود.

 آثار علمي آيت الله فقيد

مكتب فقه

فقه يكي از علوم ديني بسيار مهم است زيرا احكام الهي و قوانين اسلامي در سايه همين علم به دست مي­آيد و اين علم دامنه­دار داراي مقدمات چندي است كه يك فرد فقيه بايد در علم صرف، نحو، منطق، اصول، كلام، رجال،‌ درايه،‌ تفسير و لغت مهارت داشته و مراحلي از اين علوم را طي كند تا بتواند احكام الهي را از مدارك ديني استنباط كند.

آيت الله بروجردي مكتب خاصي در فقه داشت و در اين مكتب مخصوص افراد بسياري تربيت فرمودند،‌ تربيت كردن افراد طبق روش علمي يكي از آثار بزرگ آن فقيه عاليقدر به شمار مي­رود امتياز كتب فقهي ايشان را ميتوان در امور زير خلاصه كرد:

1 . براي به دست آوردن حكم مساله در انتخاب و ابتكار ادله سبك مخصوصي داشتند. به اين معني بعضي لز دليلها را كه تقريبا حضو و زوايد به نظر مي­رسيد و صرف وقت در انها را بي­نتيجه مي­دانستند صرف نظر مي­نمودند؛‌و اوقات گرانبهاي خود و شاگردان را در اين نوع دليل نمي­گذراندندتنها ادله محكمي را كه پايه . اساس مساله بود با دقت و متانت خاصي، مورد بررسي قرار مي­دادند؛ و بسياري مي­شده كه از ميان ده دليل يكي دو دليل كه ريشه اصلي مسئله بود انتخاب كرده بحث را در آن متمركز مي­نمودند؛‌و در بسياري از مسائل مورد بحث كه احاديث زيادي براي آنها ذكر شده بود ايشان آن احاديث را دسته بندي مي­كردند به اين معني هرچند حديثي را كه يك مضمون را دربر داشتمجزاكرده اين دسته­هاي مجزا را با دقت هرچه تمامتر با يكديگر مقايسه مي­نمودند و بسياري از مشكلات به اين وسيله حل مي­شد. و هميشه سعي كافي مبذول مي­داشتند كه تا ممكن است احكام را از احاديث استفاده كنند.

2 . هريك از مسائل ديني كه موضوع بحث قرار مي­گرفت، در آغاز توجه عميقي به سير تاريخي آن مسئله مي­نمودند، يعني آن مسئله را از ريشه و پايه مورد بررسي و دقت قرار مي­دادند كه پيدايش آن از چه زماني بوده و در طول زمان چه نشيب و فرازهايي را پيموده است.

مسئله را از اين نظر مورد دقت قرار دادن در اكتشاف بعضي خصوصيات دخالت شاياني داشت.

3 . براي اقوال علما اهميت خاصي قايل بودند و لذا در مسائل مورد بحث، اول به اقوال علما سني توجه نموده، آنها را از منابع اوليه سني­ها يا از كتاب «خلاف» شيخ طوسي و «تذكرة الفقها» و «منتهي» علامه نقل مي­نمودند، ‌سپس اقوال و نظريه هاي علماي شيعه از كتاب­هاي آنها نوعاً بدون واسطه نقل و مورد دقت قرار مي­گرفت.

در نقل اقوال علما با مهارت مخصوصي تاريخ صدور اقوال را مورد نظر قرار ميدادند و بسياري از علما كه در يك مسئله بر حسب تعدد تاليفات يا تعدد موارد، داراي نظريه­هاي متعدد بودند به تاريخ همه اينها نوعاً‌توجه شاياني بذل مي­شد و در نتيجه معلوم مي­شد كه هريك از اين نظريه ها در چه زماني بوده و بالنتيجه كدام متقدم و كدام متاخر است و در چه شرايطي اين نظريه­ها صدور يافته و استحكام هريك از آنها تا چه حد است.

4 . سپس به مدارك اقوال توجه مي­شد كه اين فتاوي و اقوال روي چه پايه­ايقرار گرفته است، در اين مورد براي بررسي به مدارك اصلي،‌ آيات قرآن مورد دقت عميقي واقع مي­شد.

مخصوصا به شهرت قدما اهميت مخصوصي مي­دادند و احاديث را تا آنجا كه امكان داشت از منابع و مدارك اوليه اخذ كرده و توجه دقيقي به سندهاي احاديث مي­نمودند طبقات روات احاديث را با احاطه كامل و مخصوصي كه در علم رجال داشتند مورد دقت قرار مي­دادند و از اين نظر صحت و سقم احاديث را به طور روشن معين و مشخص مي­نمودند.

اين روش فقهي كه به علم «فقه» رونق و روح مخصوصي بخشيده بود، در كليه درسهاي فقه اساتيد قم تأثير خاصي كرد.

حضرت آيت الله العظمي رحلت كرد ولي سبك بحث و روش فقهي ايشان در اعماق دل شاگردان وي به حدي عميقانه جاي گرفته است كه هيچگاه از نظر محو نخواهد شد و هميشه مورد توجه خواهد بود. شاگردان اين مكتب درخشان هميشه اين روش را تعقيب خواهند كرد چنان كه در زمان حيات ايشان اغلب شاگرداني كه افتخار استفاده از محضر پر فيضش را داشتند در آن محضر زانو به زمين زده و با كمال مراقبت و دقت كلماتش را مي­نوشتند.

 مكتب رجال

يكي از علومي كه پايه مهم اجتهاد و استنباط به شمار مي­رود علم «رجال» است اين علم براي شناسايي راويان احاديث بسيار لازم و همواره مورد توجه علما بوده است زيرا به وسيله همين علم صحت و سقم احاديث تشخيص داده مي­شود و لذا در اين فن كتاب­ها نوشته شده و تحقيقات شاياني به عمل آمده است.

يكي از ميراث­هاي علمي حضرت آيت الله بروجردي تاليفاتي است كه براي به دست آوردن خصوصيات و مزاياي اسانيد بكار برده­اند، ايشان براي اين منظور يك راه ابتكاري پيش گرفته­اند كه از حسن قريحه و ذوق سرشار و در ضمن از زحمات بسيار آن پيشواي عاليقدر و مبتكر حكايت مي­كند.

و آن راه ابتكاري اين است كه: سندهاي احاديث كتاب كافي و تهذيب و استبصار و خصال و علل الشرايع و امالي صدوق و غير اينها را از متون آنها مجزا كرده و مورد دقت و مطالعه قرار داده و از اين راه چند فايده اساسي به دست آورده­اند. ما شرح اين مطلب را درباره اسانيد كتاب كافي ذكر مي­كنيم، و شرح كتب ديگر از آن استفاده مي­شود.

براي هريك از اساتيد «محمد بن يعقوب كليني» كه مجموعاً‌در حدود سي و شش نفر مي­باشند، به ترتيب حروف تهجي فصل عليحده­اي منعقد كرده و در آن فصل هر سندي كه در اصول و فروع كافي راجع به احاديث آن استاد بوده با رعايت حروف تهجي در جميع طبقات اسانيد تا معصوم عليه السلام ايراد فرموده­اند و از مطالعه و دقت در اين اسانيد نكات و فوايد زير را استفاده كرده­اند:

1 . تعداد روايت راويان و شخصيتهاي آنان

به وسيله مطالعه در كليه اسانيد، معلوم مي­شود كه هريك از روات چند روايت نقل كرده­اند و از اين راه درجه معلومات آن راوي و اهميت مقام علمي وي به دست ميآيد مثلا وقتي كه همه اسانيد روايات را در اصول كافي و همچنين در فروع كافي از اولين كتاب يعني طهارت تا آخرين كتاب فروع مطالعه كرديم به دست ميآيد كه علي بن ابراهيم چندين روايت نقل كرده است، و از اين طريق مقام علمي وي،‌از نظر  نقل احاديث بر ما روشن مي­گردد، چنان كه از تعداد اساتيد و شخصيتهاي آنها و از تعداد شاگردان و شخصيتهاي آنان مقام و اهميت علمي راوي به دست ميآيد و پس از معلوم شدن مقام و شخصيت علمي و فضل راوي قهراً به وثوق و صحت عمل وي پي برده مي­شود.

 2 . بدست آوردن حذف واسطه

وقتي كه اسانيد كتاب كافي را از آغاز تا آخر آن مطالعه كرديم و ديديم كه معمولا فلان راوي از فلان استاد بدون واسطه نقل حديث ميكند و از راوي ديگر با واسطه نقل مي­كند، از آن پس اگر در موردي يا موارد معدودي ببينيم همين راوي از استاد ديگري كه اغلب با واسطه نقل مي­كرد؛ اكنون در اين مورد بدون واطه نقل مي­كند از اينجا به احتمال قوي به دست مي­آيد كه اين حديث مرسل است يعني: واسطه­اي در بين بوده و حذف شده است و البته حديث مرسل، با حديث مسند (حديثي كه سند آن بر ذكر تمام وسايط مشتمل است) هرگز يكسان نخواهد بود.

 3 . تمييز مشتركات

اين موضوع را با يك مثال مي­توان روشن كرد. هنگامي كه اسانيد روايات را مورد نظر قرار داديم و ديديم كه معمولاً فلان راوي از حسن بن يحيي مثلاً نقل مي­كند سپس در موردي يا موارد معدودي ببينيم كه از حسن نقل كرده است و ندانستيم كه اين شخص آيا حسن بن يحيي يا حسن  بن عيسي است؛ به قرينه مواردي كه معمولاً ديده­ايم اين مشكل حل مي­شود يعني به احتمال قوي مي­فهميم كه منظور از حسن،‌حسن بن يحيي است زايرا اين راوي معمولاً از حسن بن يحيي نقل حديث مي­كند نه از حسن بن عيسي (البته تمييز مشتركات با اين طرز، ‌در ميان بزرگان رجال تا حدودي سابقه داشته است)

 4 . معلوم شدن تحريف و تصحيف

از ترتيب اسانيد احاديث و پشت سر هم واقع شدن آنها به دست مي­آيد طبقات روات است به اين معني كه فلان راوي معمولاً مثلا از ابن حبيب يا عاصم بن حميد نقل ميكند، با توجه به اين مطلب وقتي كه در يك مورد يا موارد معدودي ببينيم از ابن ابي خبيب يا قاسم بن حميد نقل كرده است مي­فهميم كه در رسم الخط اشتباهي رخ داده است و صحيح ابن ابي حبيب و عاصم بن حميد است.

 5 . تعيين طبقات

از جمله مطالبي كه بسيار قابل توجه و مهم است به دست آوردن طبقات روات است به اين معني كه از ملاحظه سندهاي روايات، اساتيد و شاگردان هريك  از روات معلوم و مشخص مي­شود و منظور از طبقاتي كه ايشان اصطلاح فرموده و در اين امر مبتكر هستند طبقه بندي روات است به ترتيب شاگردي و استادي كه اصحاب پيغمبر اكرم ص طبقه اول و شاگردان آنها طبقه دوم و همچنين.

ما براي نمونه به ذكر چند طبقه با تعيين اسامي بعضي از انها مبادرت مي­ورزيم:

از طبقه اول: سلمان و ابوذر

از طبقه دوم: ابوالطفيل عمار بن واثله

از طبقه سوم: ابوحمزه ثمالي ثلمة بن كميل

از طبقه چهارم: زراره بن اعين و ابان بن تغلب

از طبقه پنجم: حريز بن عبداله و سماعة بن مهران

از طبقه ششم: اسماعيل بن مهران و احمد بن محمد بن ابي نصير

از طبقه هفتم: ابراهيم بن هاشم و ابراهيم بن اسحاق نهاوندي

از طبقه هشتم: علي بن ابراهيم و احمد بن محمد بن ادريس (اساتيد كليني)

از طبقه نهم: محمد بن يعقوب كليني(صاحب كافي)

از طبقه دهم: جعفر بن محمد بن قوليه قمي و احمد بن احمد كوفي

از طبقه يازدهم: سيد مرتضي علم الهدي و ابوالحسين محمد بن هارون بن موسي التلعكبري

از طبقه دوازدهم: شيخ ابوجعفر محمد بن الحسن طوسي را بهعنوان نمونه ميتوان نام برد  كه هريك از اين طبقات نسبت به طبقه سابق خود جنبه شاگردي و نسبت به طبقه لاحق جنبه استادي دارد و در نظر ايشان اين طريق يگانه ميزان طبقه بندي بود.

و به همين ترتيب طبقه بندي فرموده­اند تا بالاخره مرحوم آيت الله بروجردي كه در آخرين طبقه واقع گرديده­اند طبقه سي و ششم مي­باشند.

اين راه ابتكاري كه شرح داده شد براي شناسايي مقام راويان احاديث و فوايد ديگري كه ذكر شد بسيار مهم و پر ارزش است، و هم اكنون اين آثار درخشان علمي در دست است و اميد مي­رود كه به زودي به طبع رسيده مورد استفاده عموم دانشمندان قرار گيرد.

درباره اسانيد كتاب تهذيب و استبصار و كتاب­هاي ديگري كه نام برده شد، اين روش ابتكاري را عملي ساخته­اند.

 تاليفات

آثار گرانبهاي علمي حضرت آيت الله العظمي كه با اسلوب متين و عميق مخصوصي نوشته شده، بسيار است و در زير به آن اندازه­اي كه اطلاع حاصل شده است اشاره مي­شود:

1 . كتاب مبسوطي در «اصول» كه در طي مباحث آن كتاب به كفاية الاصول استاد عالي مقام ايشان مرحوم آيت الله محمد كاظم خراساني هم نظر دارند.

2 . رساله­اي در بيوت شيعه كه در طي آن خاندانهاي علم فقه و حديث از شيعه معرفي مي­شوند.

3 . چنان كه گفته شد يك سلسله كتاب­هايي در نقد اسانيد كافي و تهذيب و استبصار و خصال و امالي صدوق و علل الشرايع تاليف فرموده­اند.

4 . آيت الله العظمي  به هر مسئله­اي از مسائل فقهي كه وارد مي­شد جهات لازمه آن مسئله را كه مي­بايست تحت مطالعه قرار بگيرد از اقوال علماء سني و شيعه و آيات قرآن و احاديثي كه درباره آن مسئله بود و ساير مدارك آن در يك جزوه­اي به ترتيب خاصي مي­نوشتند و از تنظيم اين مطالب حكم الهي را با دقت نظر و متانت فكر به دست مي­آورند، روي همين جهت تقريبا يك دوره كامل فقه را به اين صورت نوشته و هم اكنون حاضر و موجود دارند.

اساساً ايشان در علم­هاي ديگر نيز تبرز و مهارت مخصوصي داشتند به طوري كه هنگامي كه آقاي حسينعلي رزم آرا قبله نماي مخصوص خود را اورده و به محضر مباركش ارائه دادند،‌‌ آيت الله توضيحاتي در علم هيئت خواستند، از بيانات ايشان آقاي رزم ارا غرق در اعجاب شده اظهار داشت كه «حضرت آيت الله در علم هيئت اطلاعات وسيعي دارند».

به علاوه كتاب حديث جامع و مبسوطي زير نظر مبارك ايشان تنظيم و تاليف شده كه هم اكنون زير طبع است، اين كتاب مورد توجه كامل حضرت ايت الله العظمي قرار گرفته بود.

چند سال قبل روزي در درس فقه اظهار فرمودند«كتاب وسائل الشيعه در عين حال يكي از كتابهاي بسيار مفيد و از ذخاير علمي شيعه به شمار ميرود، احتايج مبرمي به تنقيح و تهذيب دارد، و خيلي ميل دارم كه قدم­هايي براي اين موضوع برداشته شود» پس از درس جمعي از فضلا به محضر مباركش شرفياب شده آمادگي خود را براي انجام اين خدمت اعلام داشتند، ايشان با كمال ميل اين پيشنهاد را استقبال كرد، و آنها چند سال در تحت نظر آيت الله العظمي به تهذيب وسائل پرداخت تا بحمدالله اين موفقيت حاصل شد و چنان كه گفته شد دستور طبع نيز داده شد و اكنون به طبع آن اشتغال دارند. اين كتاب داراي مزاياي فراواني است كه در مقدمه آن تحت طبع است مشروحاً‌ بيان گرديده است.

 توجه به آثار علمي گذشتگان

حضرت آيت الله العظمي براي تاليف كتب و نشر علم اهميت زيادي قائل بودند و لذا از نويسندگان و مولفين تقدير و تشويق زايد الوصفي به عمل مي­آورند.

به احياي آثار علمي گذشتگان و نشر مولفات آنان مخصوصا توجه زيادي مبذول مي­داشتند، و به طبع بسياري از مولفات علماي بزرگ شيعه كه به طبع نرسيده بود و دست روزگار روي آنها پرده فراموشي كشيده بود توجه فرمودند و حسب الامر ايشان به طبع رسيد. برا نمونه مي­توان چند كتاب زير را نام برد:

1 . خلاف شيخ طوسي: در اين كتاب مسايلي را كه مورد اختلاف ميان شيعه و سني است ذكر مي­كنند و به استدلال براي نظريه خود ميپردازند اين كتاب در موضوع خود كتاب بي­نظير و پر ارزشي است.

2 . جامع الرواة: كتابي است در علم رجال و با سبك مخصوص و مفيدي نوشته شده است.

3 . منتقي الجمان: كه هم اكنون زير طبع و در موضوع خود بسيار مفيد است و در زمينه احاديث ديني و بيان نكاتي كه از انها استفاده مي­شود بحث مي­كند و از مولفات صاحب معالم است.

4 .  قرب الاسناد: كتابي است در حديث از مولفات عبدالله بن جعفر حميري.

5 . كتاب جعفريات: سوالاتي است كه علي بن جعفر از برادر بزرگوار خود موسي بن جعفر ع نموده است.

6 . مجلداتي از مفتاح الكرامه كه تا آن وقت چاپ نشده بود اين كتاب از كتابهاي پر ارزش شيعه و حاوي تمام اقوال علماي شيعه در مسائل مختلفه فقهي است.

به گفته بعضي از مطلعين تعداد كتبي از بزرگان شيعه كه به دستور آيت الله چاپ شد بالغ بر صد مجلد مي­گردد.

 فضايل اخلاقي آيت الله بروجردي

آيت الله بروجردي گذشته از جنبه­هاي علمي كه شرح آن داده شد از جنبه­هاي اخلاقي و روحي راستي يكي از نوادر روزگار بود، كساني كه از نزديك با آيت الله تماس داشتند در مدت خلي كوتاه، حتي گاهي در يك ملاقات، پي به محاسن اخلاقي اين مرد بزرگ مي­بردند. بسا مي­شد افراد غير مسلمان كه بنا به موجباتي به محضرش تشريف مي­يافتند با يك برخورد شيفته كمالات اخلاقي او شده و خاطره ديدار او را يكي از خاطرات شيرين و فراموش نشدني عمر خود مي­دانشتند.

از جمله پروفسور«موريس» متخصص بيماريهاي قلبي كه براي معالجه حضرا آيت الله در كسالت اخير ايشان از پاريس به قم آمد چنان تحت تاثير جذبه معنوي آن مرد بزرگ قرار گرفته بود كه به اعتراف خود تا كنون هيچ مقام روحاني او را اينقدر تحت تاثير قرار نداده بود حتي از محضر آيت الله تقاضا كرده بود كه به او اجازه دهند علاوه بر انجام وظايف پزشكي در يكي از معابد مذهبي براي سلامتي و بهبودي ايشان دعا كند!

چندي پيش رئيس جمعيت مبارزه با الكل و تريال كه به اتفاق آقاي «دكتر چهرازي» پزش معروف به خدمت ايشان شرفياب شده بود فوق العاده تحت تاثير نفوذ روحاني آيت الله واقع شده بود و بايانات جامعي كه آيت الله درباره علت «ممنوع بودن مشروبات الكلي» در ايين مقدس اسلام براي او بيان فرموده بودند براي او از هر جهت بي­سابقه بود.

در اينجا شمه­اي از ملكات فاضله اخلاقي آن مرد بزرگ را كه خود ما از نزديك مشاهده ميكرديم يا به وسيله افراد مورد اعتمادي براي ما نقل شده از نظر خوانندگان گرامي مي­گذرانيم تا علاوه بر پي بردن  به شخصيت اخلاقي و روحاني آن پيشواي بزرگ كه اخلاق او پرتوي از اخلاق پيغمبر گرامي اسلام و ائمه هدي ع بود؛ سرمشق گرفته و بيش از پيش در اصلاح اخلاق خود و متخلق شدن به اخلاق اسلامي بكوشيم:

آيت الله فقيد به اعتراف هموم كساني كه با ايشان برخورد داشتند بسيار سخي و بلند نظر بود؛ در مواقع حساس به فرياد مردم مستمند مي­رسيد به طوري كه هنگامي كه دربروجرد بودند نصف املاك مورثي خود را در يكي از سالهاي سخت كه مردم در مضيقه و فشار بودند فروخته و به مستمندان دادند و در حقيقت اقتدا و تاسي به جد گراميش امام حسن مجتبي ع  نمود كه معروف است چند مرتبه در دوران عمر اموال خود را با فقرا تقسيم كرده و نيمي از آن را به فقرا بخشيدند.

آيت الله فقيد نسبت به بزرگان علما فوق العاده خاضع بود و از آنان با كمال احترام نام مي­برد، در اطاقي كه كتب علمي و ديني بود نمي­خوابيد و براي زنده كردن آثار علمي علما و دانشمندان گذشته فوق العاده جديت داشت و نشر كتب آنها بر نشر كتب خود مقدم مي­داشت به طوري كه در زمان ايشان كتب زيادي از گذشتگان به امر و دستور ايشان به چاپ رسيد ولي هيچ يك از تاليفات گرانبهاي خود را چاپ نكرد.

آيت الله فقيد در مقام انتقاد از ديگري بر نمي­آمد از كسي خواهش نمي­كرد و با آنكه فرمانش در ميان تمام علاقمندان مطاع بود بر خلاف ميل كسي او را تكليف نمي­كرد بسيار مي­شد كه از افرادي از فضلا محصلين حوزه علميه براي تبليغ در نقطه­اي دعوت مي­كردند ايشان تا رضايت كامل آن شخص را احراز نميكرد امر به مسافرت تبليغي نمي­فرمود.

آيت الله فقيد مخصوصاً در بحثهاي علمي بسياري (آزادمنش) بود هنگامي كه مساله اي را عنوان مي­فرمود با كمال بي­طرفي اقوال و نظرات مختلف علماي بزرگ را در ان مساله با استدلالات انها كاملا تشريح مي­كرد، و انچه در تاييد هر يك از نظرات و استدلالات ممكن بود بيان مي­فرمود؛ به طوري كه غالباً شاگردان قبل از اتمام مسئله نمي­توانستند بفهمند نظر ايت الله موافق كدام يك از اقوال مساله است حتي در پاره اي از اوقات تمام گفتگو ها و بحثها لازم و احتمالات مختلف را در مساله مورد بحث بيان مي­فرمود و از ان مي­گذشت و نظر نهايي ايشان در موافقت با يكي از اقوال كاملا روشن نمي­گرديد. آيت الله فقيد با اين روش فضلا و شاگردان بحث خود را در يك محيط آزاد علمي و فكري قرار مي­دادند تا انها بتوانند ابتكار خود را به كار انداخته با كمال آزادي هر نظري به فكر آنها نزديكتر به حقيقت است انتخاب كنند ايت الله بروجردي هرگز عقيده و نظريه علمي خود را بر ديگري تحميل نمي­كرد و اين يكي از امتيازات درس آن مرد بزرگ بود.

آيت الله فقيد عشق و علاقه وافري به تربيت شاگردان داشت، با انواع وسائل تا انجا كه شراسط اجازه ميداد آنها را تشويق مي­كرد، خودش از مطالعه بسيار لذت مي­برد لذا مي­فرمود: هيچگاه از مطالعات علمي خسته نمي­شوم، بلكه هر گاه از كارهاي زياد خسته شوم خستگي خود را با مطالعه رفع ميكنم لذا تا اخر عمر مقدار زياد از وقتشان صرف مطالعه مي­شد و خودشان مي­فرمودند: در دوران جواني گاه مي­شد كه شبها چنان گرم مطالعه مي­شدم كه يك وقت متوجه مي­شدم صبح طلوع كرده است! كساني كه با ايشان معاشرت زياد داشته­اند نقل مي­كنند كه ايت الله نوعاً در نصف اخير شب بيدار مي­شدند و مشغول مطالعه و عبادت بودند، و اين روش را تا آخر عمر داشتند.

 عشق و علاقه آيت الله به مطالعه كتب علمي به اندازه­اي بود كه تا اين اواخر كه زعامت شيعيان دنيا با ايشان بود و همواره اشتغالات زيادي از قبيل: پاسخ «استفتائات» و سوالات كه درباره مسائل ديني از نقاط مختلف جهان مي­كردند رسيدگي به ساير نامه­ها و تلگراف، رفع احتياجات حوزه هاي علمي، رسيدگي به كارها و حوايج مردم، داشتند و با آن كبر سن و ضعف مزاج معذلك در شبانه روز چند ساعت خلوت كرده و در كتابخانه مخصوص خود مشغول مطالعه و تكميل نوشته­هاي علمي خود بودند.

آيت الله فقيد داراي حافظه فوف العاده بود. قريب به نصف قرآن را حفظ داشتند و در بعضي اوقات مخصوصا قبل از افطار در ايام ماه مبارك رمضان قرآن را از حفظ تلاوت مي­كردند بسا مي­شد شخصي را در يك مجلس ديده بودند و چند سال بعد مجدداً ايشان را مي­ديدند با آن همه مراجعاتي كه از اشخاص مختلف به ايشان مي­شد،‌فوراً تطبيق مي­نمودند.

آيت الله فقيد نسبت به خاندانهاي علمي اهميت زيادي  قائل مي­شدند؛ هر يك از مراجع و بزرگان علما كه در زمان ايشان به رحمت ايزدي پيوستند قرض شخصي يا غير شخصي كه در ذمه ايشان بود همه را متعهد شده و مي­پرداختند. مثلا ديون زيادي كه از مرحوم آيت الله العظمي سيد ابوالحسن اصفهاني قدس سره و آيت الله العظمي آقاي حاج آقا حسين قمي باقي مانده بود همه را رسيدگيفرموده و پرداختند. با بازماندگان آيات و حجج الاسلام طوري رفتار مي­كردند كه وفات سرپرست بزرگ خاندان خود را احساس نكنند، همواره آنها را تفقد و نوازش مي­نمودند.

توجه آيت الله فقيد تنها به حوزه علميه قم نبود بلكه نسبت به تمام حوزه­هاي علمي به خصوص حوزه علميه نجف اشرف نظر داشتند و شهريه براي طلاب غالب حوزه­هاي علمي تعيين فرموده بودند.

آيت الله بروجردي علاقه خاصي به پيشرفت اسلام در كشورهاي غير اسلامي مخصوصا كشورهاي اروپا و آمريكا داشتند و مي­فرمودند كه اگر تعليمات عالي اسلام و مكتب تشيع به صورت خوبي در ميان مردم اين كشورها انتشار يابد به زودي شيفته اين تعليمات گرانبها شده و با آغوش باز از اسلام استقبال مي­كنند، روي همين نظر نمايندگاني به آمريكا و اروپا فرستادند، مانند دانشمند معظم آقاي حائري نماينده آيت الله در آمريكا و دانشمند معظم آقاي محققي نماينده آيت الله در اروپا،‌در نظر داشتند نمايندگان ديگري به كشورهاي شرق آسيا و افريقا و بسياري از ممالك ديگر اروپا اعزام دارند.

غذا و لباس آيت الله فقيد بسيار ساده بود، و يكي از نزديكان ايشان نقل مي­كرد كه هرگز غذاي خصوصي براي ايشان تهيه نمي­شد بلمه امر مي­فرمودند براي تمام اهل منزل و خدمتكاران يك نوع غذاي ترتيب دهند و خدمتكاران ايشان بر سر همان سفره­اي كه ايشان غذا تناول مي­كردند مي­نشستند.

آيت الله فقيد بسيار محتاط و خداترس بود يكي از نزديكان ايشان نقل مي­كرد روزي اصحاب آيت الله در محضر مبارك ايشان گفتگو از خدمات معظم له مي­نمودند و آثار زيادي را كه در زمان ايشان به وجود امده بود شرح مي­دادند اين شخص مي­گفت من در آن ميان خاموش بودم آيت الله بروجردي رو به من كرده فرمودند: تو هم سخني بگو. عرض كردم من مطلبي ندارم جز حديثي كه از اجدادم به خاطرم رسيد اگر اجازه دهيد عرض كنم، آيت الله با كمال دقت گوش دادند و فرمودند بگو عرض كردم: جدم ميفرمايد:«خلص العمل فان الناقد بصيرا!» عمل خود را خالص نما؛ زيرا بازرس عمل بينا است! اين حديث را كه خواندم اشك از چشمان آن مرد بزرگ سرازير شد و فرمود: آري اگر اعمال ما خالص و براي خدا نباشد چه خواهد شد؟... بعد از اين جريان گاهي سخن از خدمات و آثار معظم له به ميان مي­آمد نگاه به من كرده و مي­فرمود: خلص العمل فان الناقد بصير!

 بناهاي ديدني كه در زمان آيت الله فقيد ساخته شد

در دوران زعامت آيت الله بروجردي بناهاي ديدني فراوانيي ساخته شد امروز جزء آثار باقيه آن مرد بزرگ محسوب مي­شود. اين بناها اختصاص به شهر و كشور معيني نداشت و در شهرها و كشورهاي مختلف طبق احتياجات و نيازمندي­هاي مردم مسلمان برپا گرديد، در ذيل به قسمتي از آن اشاره مي­شود:

مسجد اعظم

مركز مديريت حوزه علميه قم، توجه عموم شيعيان به آستان مقدس حضرت معصومه س اجتماعات باشكوه و پرجمعيت در اعياد مذهبي  و ايام سوگواري، لزوم مسجد آبرومندي را كه معرف عظمت قم، و رافع نيازمنديهاي گوناگون آن باشد ايجاب مي­كرد  از اين لحاظ حضرت آيت الله بروجردي با همت بلند و اراده نافذ خود، تصميم به ساختن چنين مسجدي در كنار آستانه مقدسه، اتخاذ فرمودند، و نخستين كلنگك ساختمان چنين مسجدي در كنار آستانه مقدسه، اتخاذ فرمودند، و نخستين كلنگ ساختمان مسجد اعظم را با دست خود در يازدهم ذوالقعده روز تولد حضرت ثامن الائمه ع به سال 1333 بر زمين زدند و بلافاصله مقدمات ساختمان و خريد زمينهاي اطراف آن آغاز گرديد.

 مساحت مسجد و طرز ساختمان آن

اين مسجد در يك محوطه وسيع كه تقريبا يازده هزار متر مربع است بنا شده، ساختمان اين مسجد به سبك معماري معمول اسلامي و داراي شبستان و گنبد و گلدسته است. از مزاياي مهم ساختمان عظيم آن اين است كه تمام آن اعم از شبستانها و گلدسته ها و گنبد از بتن آرمه سيمان مسلح بنا شده و بنيان آن فوق العاده مستحكم است.

اكنون كه متجاوز از 6 سال از تاريخ آن ميگذرد به صورت يكي از بزرگترين مساجد اسلامي درآمده و بدون ترديد پس از تكميل برخي از نواقص جزئي يكي از شاهكارهاي عصر ما محسوب خواهد بود.

سراسر زير گنبد و محرابها و ايوانها با كاشيهاي بسيار ظريف و كتيبه هاي زيبايي تزيين شده و شكوه خاصي به آنها بخشيده تمام روي گنبد و گلدسته و قسمتي از ديوارهاي مسجد نيز به همين ترتيب كاشيكاري مي­شود.

براي روشنايي داخل شبستانها لامپهاي فلورسنت فراواني بر سقف نصب شده ورودي آنها با شيشه­هاي مشجر پوشانيده شده است.

وضوخانه مسجد به طرز ظريف و ابرومندي ساخته و لوله كشي شده است چاه عميق مسجد كه نزديك درب غربي است در نوع خود ممتاز و بر اثر مجاورت با رودخانه آب آن از گواراترين آب­هاي قم است.

 هزينه مسجد

تاكنون بيش از شش ميليون تومان براي ساختمان مسجد صرف شده و باقيمانده آن را حدود دو ميبليون برآورد كردند ولي با توجه به اينكه مصالح ساختماني آن را مسلمانان علاقمند با حداقل قيمت، در اختيار مسجد گذارده­اند و از طرفي كوچكترين حيف و ميلي در وجوه آن نشده، جاي تعجب ندارد كه چنان مسجدي با اين مبلغ ساخته شود و به طور مسلم هرگاه مقامات ديگري مي­خواستند يك چنين بنايي بپا دارند هرگز با اين هزينه قادر به ساختن آن نمي­گشتند.

تربت پاك و مدفون حضرت آيت الله فقيد در كنار راهرو ظلع شرقي مسجد كه متصل به جوار حضرت معصومه است قرار گرفته است. ذكر اين نكته نيز بيتناسب نيست كه اهالي محترم يزد پيشدستي كرده و متعهد شده­اند كه يك سنگ مرمر بسيار نفيس كه زيبنده آن قبر مطهر باشد براي آن به زودي تهيه كنند.

 كتابخانه مسجد اعظم

يكي از آثار پر ارزش حضرت آيت الله العظمي آقاي بروجردي كه شايسته است آن را در رديف آثار درجه يك ايشان بشماريم تاسيس كتابخانه عمومي مسجد اعظم است كه يكي از مظاهر نيت پاك و همت عالي و اراده نافذ ان فقيد سعيد مي­باشد

ارزش كتابخانه مجهز و كامل و تاثير آن در پيشرفت علوم و معارف و كمك آن به تاليفات مولفين و نويسندگان امري است كه از هرگونه شرح و بيان بي­نياز است فقط نكته­اي را كه مي­بايست در اينجا يادآور شويم اين است كه حضرت آيت الله بروجردي با تاسيس كتابخانه آن هم كنار مسجد اعظم خواسته اند مسلمانها را به يك اصل مسلم و اساسي دين مقدس اسلام توجه سازند و يادآور شوند: در آيين پاك اسلام، عبادت بدون علم ارزشي ندارد و اين دو موضوع با يكديگر توأمند، مقدمه لازم براي عبادت علم و معرفت است پرستشي كه از روي علم و شناسايي كامل نباشد چندان ارزش ندارد.

 مساحت و نقشه ساختمان كتابخانه

كتابخانه در سمت مغرب صحن مسجد اعظم واقع شده و داراي يك مخزن و دو سالن مطالعه و يك اطاق براي دفتر و يك راهرو مشترك مي­باشد.

مخزن كتابخانه داخل صحن مسجد واقع شده و به مساحت 176 متر مربع مي­باشد كه از سمت شرقي آن ايواني به مساحت 44 متر مربع در طرف صحن مسجد جدا شده و باقيمانده مساحت كه 132 مترمربع مي­باشد، مخزن كتابخانه است ومانندساير قسمتهاي مسجد از آهن و سيمان و آجر ساخته شده است.

در چهار طرف مخزن 14 رديف با آهن قفسه بندي شده كه به وسيله يكبالكن كه آن نيز با نقشه شريف و جالبي از آهن ساخته شده قفسه ها به دو طبقه تقسيم گرديده است در پشت اين مخزن و ايوان بزرگ مجاور ان راهري در كنار رودخانه به طول چها متر واقع شده كه درب ورودي رودخانه از آنجا باز شده و از طبقه فوقاني آن براي سالن مطالعه استفاده گرديده است و طبق تصويب مهندس مسجد، روي ان راهرو و قدري از فضاي رودخانه را با آجر و آهن سقفي زده­اند و روي آن اطاق دفتر و دو سالن بزرگ براي مطالعه فراهم آمده است.

 پيشرفت يكساله كتابخانه

در اين مدت كوتاه كه از تشكيل و ساختمان كتابخانه  مي­گذرد پيشرفت­هايي بيش از انچه مترقب بوده در امور كتابخانه فراهم شده است كه همه آنها از نيت پاك و خالص و همت عالي و مقدس مرحوم آيت الله فقيد سرچشمه مي­گيرد؛ ساختمان و قفسه بندي آن تكميل و اكنون ظرفيت پانزده هزار جلد را دارد، و هرگاه بر قفسه­هاي آن افزوده شود گنجايش پنجاه هزار مجلد كتاب را خواهد داشت و در سالنهاي مطالعه سيصد نفر به آساني ميتوانند مطالعه كنند.

جالب توجه اين كه دفاتر و فهرستهاي گوناگون و مختلف آن از هر نظر منظم و موجودي كتابخانه امروز متجاوز از شش هزار مجلد مي­باشد.

 افتتاح كتابخانه

مرحوم آيت الله بروجردي با داشتن مشاغل مهم و ضعف مزاج مكرر بر مكرر براي رسيدگي به كتابخانه تشريف ميآوردند و دستورات و تاكيدات لازمه را مي­فرمودند؛ تا اينكه مصمم شده بود با تشكيل مجلس جشن با شكوه و ابرومندي همانطور كه قبلاً‌اشاره شد مراسم افتتاح آن را در جمعه هفتم ماه شوال 1380 مطابق چهارم فروردين ماه 1340 به عمل آورند و مراسم دعوت از اساتيد و دانشمندان حوزه به عمل آمده بود ولي هزاران اسف! در سحرگاه همان روز كسالت قلبي آن رادمرد الهي شروع شد تا آن كه در بامداد صبح پنجشنه 13 شوال بدرود حيات گفتند،  و جهانيان را داغدار نمودند. در پايان از دانشمند محترم جناب آقاي دانش آشتياني كه اداره و تنظيم امور علمي و دفاتر و فهرستهاي كتابخانه را به امر آيت الله بروجردي برعهده گرفته­اند، تشكر و قدرداني نموده و آنچه در اين جا از خصوصيات كتابخانه نگاشته شد با همكاري ايشان تهيه شده است.

 تجديد بناي مدرسه خان يا مدرسه آيت الله بروجردي

مدرسه خان كه در ظلع شرقي ميدان آستانه حضرت معصومه سلام الله عليها واقع شده است يكي از مدارس معروف قم و به وسيله مرحوم مهدي قلي خاني در سال 1123 هجري قمري  پايه گذاري شده است.

مدرسه خان در اين اواخر تقريبا از قابليت انتفاع افتاده و چندان قابل سكونت نبوده، اطاقهاي آن تاريك و مرطوب و از هر لحاظ داراي وضع ناگواري بود، به همين جهت آيت الله فقيد تصميم گرفتند آن را به صورت يكي از بهترين مدارس مناسب با وضع روز درآورند تا اين كه بناي سه طبقه مجلل و زيبا و مجهز آن پايان ذيرفت و در شب هفدهم ماه ربيع الاول امسال كه مصادف با ميلاد با سعادت پيامبر اسلام ص بود، آيت الله فقيد در مجلس باشكوهي آن بناي عالي را افتتاح فرمودند.

بر سر در مدرسه با خط طلايي نوشته است:

«حسب الامر زعيم بزرگ شيعه حضرت آيت الله العظمي آقاي حاج آقا حسين طباطبايي بروجردي مدظله العالي در ماه رجب 1378 قمري مجدداً بنيان گذاري شد و در شوال پايان پذيرفت.»

 

تاسيس مدرسه در نجف اشرف

دانشگاه بزرگ شيعه در نجف اشرف متجاوز از نهصد سال است كه مهد علم و دانشس و نوابغ بزرگ و دانشمنداني بنامي را تربيت كرده، و ايت الله بروجردي توجه مخصوصي به حفظ حوزه علميه نجف داشته و همواره كوشش مي­كردند كه وسايل استراحت علما و طلاب آن دانشگاه بزرگ را فراهم آورند.

بااينكه حوزه علميه نجف در حدود بيست و يك مدرسه داير و رايج دارد و مدرسه هايي آبرومند مانند مدرسه هاي مرحوم آيت الله يزدي (معروف به مدرسه سيد) و مدرسه مرحوم آيت الله آخوند محمد كاظم خراساني در ميان آنها جالب نظر است – مع الوصف- از نظر كمي جا و حفظ بهداشت طلاب حوزه علميه نجف، آيت الله بروجردي پس از درخواستهاي فراوان مصمم شدند مدرسه آبرومندي در كنار قبر مولي الموالي ع در ظاع شرقي فلكه نجف كه از هر نظر جالب و مطابق اصول امروزي باشد آغاز كننده و نيت پاك و اراده نافذ او چنان موثر گرديد كه به زودي مدرسه آبرومندي در انجه ساخته شد.

اسلوب مدرسه و نقشه و كيفيت ساختمان آن كاملا امروزي در چها طبقه پايان پذيرفته است طبقه نخستين پايين آن را سرداب بسيار خوب كه پنكه هاي بزرگ و متعددي به خنك كردن هواي آن كمك ميكنند تشكيل ميدهد.

مجموع حجره هايي كه در سه طبقه ديگر قرار گرفته­اند متجاوز از پنجاه حجره مي­باشد و كتابخانه آبرومندي نيز در كنار آن به امر حضرت آيت الله تاسيس گرديد كه هم اكنون مورد استفاده فضلا و دانشمندن ميباشد.

 تأسيس مدرسه در كرمانشاه

منطقه كرمانشاه از مناطق زرخيز ايران است كه اطراف آن را قري و قصبات فراواني فرا گرفته است. اين منطقه كه از هر نظر به توسعه ديني و روحاني نيازمند بود نظر آيت الله فقيد را جلب نمود كه مدرسه بسيار آبرومندي در بهترين نقطه شهر تاسيس گردد،‌و فضلا و دانشمنداني كه در انجا به تحصيل اشتغال دارند بهتر بتوانند با روحيات مردم آن سامان آشنا شده و در مواقع تبليغ به ارشاد و هدايت مردم بپردازند براي يك چنين امر حياتي دستور فرمودند كه وجوهي كه از كرمانشاه مي­رسد براي ساختمان مدرسه اختصاص داده شود تصميم حضرت ايت الله به سمع بازرگانان مقيم مركز رسيد آنان نيز براي يك چنين امر ضروري كمك هاي فراواني نمودند و يك از ثروتمندان  با علاقه محل زميني را كه در بهترين نقاط شهر واقع واقع است در اختيار حضرت آيت الله گذارد و بالنتيجه مدرسه ابرومندي تاسيس و با اعزام مدرس ومحصليني چند از قم آن بناي بزرگ افتتاح گرديد و هم اكنون مورد استفاده است و جمعي از دانشجويان دانشگاه جعفري به كسب معارف اسلامي در ان منطقه اشتغال دارند .

هزينه مدرسه و كتابخانه و مسجد متجاوز از ششصد هزار تومان بوده است.

 مسجد در ايرانشهر

يكي از امتيازات روحي و اخلاقي آيت الله فقيد اين بود كه نه تنها توجه به حفظ مراكز علمي شيعه مانند قم و نجف داشتند بلكه نقاط دور افتاده را كه طبعاً نيازمنيدهاي زيادي زيادي از لحاظ ديني و روحاني دارند از نظر دور نداشته و تا انجا كه امكانات اجازه ميداد براي رفع نيازمنديهاي آنان كوشش مينومدند به عنوان نمونه ذيلاً به يك مورد اشاره مي­شود:

ايرانشهر يكي از نقاط دور افتاده ايران است اين شهر در واقع مركز استان  بلوچستان محسوب ميشود و به طوري كه افرادي كه از نزديك ملاحضه كرده­اند اطلاع ميدهند سابقا ايرانشهر هيچگونه تاسيسات ديني نداشته و يك وجب زمين به عنوان مسجد در آن يافت نميشد در عين حاب به واسطه موقعيت خاص خغرافيايي منطقه حساسي محسوب ميشود و بيشتر ساكنين آن از برادران سني ما ميباشند.

در اين شهر به امر حضرت آيت الله العظمي بناي مسجدي گذارده شد كه در نوع خود كم نظير است و هر ناظري را دچار حيرت ميكند كه در چنين مركزي با چه وسايلي اين مسجد بنا گذارده شد؟! سال گذشته حضرت آيت الله در حدود پانصد هزار رايل امسال هم در حدود سيصد هزار ريال به ساختمان آن كمك كردند، اما متاسفانه هنز ساختمان مسجد نيمه تمام است اميد است مردان با همتي كه سابقا در اين گونه امور عام المنفعه براي انجام نظريات آيت الله فقيد از هرگونه بذل و كمك مضايقه نداشته­اند؛ اكنون هم همت كنند اين ساختمان ديني را در منطقه اي كه از هر نظر احتياج به آن دارد به اتمام برسانند.

در اينجا ذكر اين نكته هم لازم است كه فاضل ارجمند جناب آقاي احمد محصل يزدي كه از تربيت يافتگان حوزه علميه قم است نظارت بر ساختمان اين مسجد را بر عهده دارد و كوششهاي فراواني براي ساختمان اين مسجد تاكنون نموده كه شايان تقدير است.

 مسجد هامبورك

آيت الله فقيد بسيار علاقه داستند كه تاسيسات ديني شيعه در مراكز تمدن امروز در اروپا و آمريكا نيز به وجود آيد و دنياي كنوني به حقايق عالي اسلام و مكتب شيعه اشنا گردد از جمله قدمهاي موثر و حساسي كه معظم در اين باب برداشتند بناگذاري يك مسجد عظيم و آبرومند در هامبورك است.

همانطور كه در شماره چهارم سال دوم اين مجله مشروحاً‌بيان شد مسجد نامبرده در يك نقطه حساس شهر هامبورگ در كنار درياچه آلستر كه از بهترين نقاط اين شهر محسوب ميشود انتخاب شده و در سال گذشته نخستين سنگ بناي اين مسجد گذارده شد زمين مسجد مزبور به مبلغ نيم ميليون تومان 250 هزار مارك به همت جمعي از بازرگانان محترم به امر ايت الله فقيد خريداري شده و ساختمان آن در دست تكميل است. دانشمند محترم جناب آقاي محققي نميانده آيت الله بروجردي در اروپا نظارت بر امر ساختمان آن دارد اميدواريم با همت عالي مسلمانان بيدار هرچه زودتر اين مركز مهم اسلامي به اتمام رسيده و قابل بهره برداري گردد،‌ و بدين وسيله توجه عموم افراد متمكن را به اين موضوع جلب مي­كنيم.

اينها نمونه اي از بناهاي ديدني و اسلامي بود كه در زمان آيت الله فقيد ساخته شد و اگر بخواهيم تمام ساختمانهاي ديني و خيريه اعم از مساجد و مدارس، بيمارستان و كتابخانه  كه به امر ايشان ساخته شد يا ايشان به ساختمان آن كمك فرمودند يك يك بشماريم بدون اغراق نيازمند به تاليف كتاب مستقلي است. خداوند روحش را پاكش را غريق رحمت گرداند و در برابر اين همه خدمات عاليترين و بهترين جزاي خير را به آن پيشواي بزرگ مرحمت بفرمايد و ما را توفيق تكميل خدمات آن فقيد سعيد عنايت فرمايد.

 نظر آيت الله درباره «مكتب اسلام»

اكنون كه بحث ما در پيرامون آثار وجودي آيت الله فقيد به پايان مي­رسيد لازم ميدانيم نظر آن مرد بزرگ را درباره مجله مكتب اسلام نيز منعكس سازيم.

هنگامي كه اين مجله ديني و علمي با سبك مخصوص خود و با امتيازات گوناگوني كه دارد انتشار يافت نامه ها و تلگراف فراواني از نقاط مختلف به محضر آيت الله ارسال گرديد كه همگي حاكي از تاثير فراوان مجله در افكار مسلمانان بيدار بود و همه انتشار چنين مجله اي را از حوزه علميه قم به خدمت معظم له تبريك گفته بودند و ايت الله از اين جريان به قدري خوشوقت شده بودند كه كراراً در مجالسي كه جمعي از اصحاب ايشان بودند مطالبي درباره لزوم ادامه نشر اين مجله و تقويت آن مي­فرمودند.

در يكي از جلسات كه اقا زاده ارشد ايشان نيز حضور داشتند خظاب به بعضي از افراد هيئت تحريريه كه خدمتشان شرفياب شده بودند كرده و فرمودند:

«من خودم از دير زمان قصد داشتم چنين نشريه اي از حوزه علميه منتشر گردد و سوالات مختلف مسلمانان پاسخ داده شود ولي گرفتاريها و موانع گونانگون تاكنون انجام آن را به طور مستقيم از طرف من ايجاب نكرده بود تا اينكه ديدم شما همت كرده­ايد و چنين مجله ابرومندي با مطالب خوب و كاغذ و جلد مرغوب منتشر نموده­ايد سعي كنيد مطالب آن هرچه بيشتر روان و ساده و در عين حال پر مغز باشد تا درخور فهم همه كس بوده باشد و از نوشتن مطالب مشكل و عبارات پيچيده پرهيز كنيد.

تلگراف و نامه هايي كه براي من رسيده حكايت مي­كند كه اقدام شما نويسندگان مكتب اسلام در مقابل مطبوعات و نشريات مفسد اخلاق و گمراه كننده كاملاً به موقع و مفيد واقع شده است.»

لذا آيت الله تا در قيد حيات بودند كمكهاي «معنوي و مادي» فراواني به مكتب اسلام فرمودند و همه حاكي از اين بود كه آيت الله فقيد با آن روشن بيني خاصي كه داشتند ضرورت وجود چنين نشريه­اي را در اجتماع كنوني احساس مي­فرمودند و به همين دليل هنگامي كه مشكلي براي انتشار «مكتب اسلام» پيش مي­آمد اقدام سريع و فوري براي حل آن مي­نمودند.

اينك مكتب اسلام هم افتخار مي­كند كه به پيروزي از منويات آن رهبر عاليقدر و با همان روشي كه در زمان حيات آن فقيد سعيد منتشر مي­شد به كار خود ادامه داده و براي روشن ساختن افكار مسلمانان همواره قدم­هاي تازه­اي به طرف تكامل بردارد.

تعداد امتیازات: (1) Article Rating
تعداد مشاهده خبر: (6604)
کد خبر: 447
  • فقيهي بزرگ و رجالي مبتكر

RSS comment feed نظرات ارسال شده

هم اکنون هیچ نظری ارسال نشده است. شما می توانید اولین نظردهنده باشد.

ارسال نظر جدید

تنها کاربران ثبت نام کرده مجاز به ارسال نظر می باشند.